Bản Hiêu – Pù Luông, Thanh Hóa
Xe rời thành phố Thanh Hóa khi trời còn sớm, sương chưa tan hết trên mặt ruộng ven đường. Phía trước là khoảng một trăm ba mươi cây số về hướng tây bắc. Quãng đường đó không phải là phần phải chịu đựng trước khi tới nơi. Nó chính là chuyến đi.
Những cây số đầu tiên trôi qua rất quen. Đường rộng, quán xá hai bên vừa dọn hàng, mùi nước dùng bốc lên trong sáng sớm, tiếng còi xe nối nhau. Rồi từng chút một, mọi thứ thưa dần. Nhà cửa lùi lại phía sau. Bảng tên các xã bắt đầu lạ tai. Người trong xe thôi trò chuyện, quay sang nhìn ra ngoài cửa kính.
Con đường đổi tính nết lúc nào không hay. Nó không còn thẳng nữa mà men theo chân đồi, lên một đoạn rồi lại thả xuống. Tai hơi ù. Gió lùa vào mát hơn hẳn lúc khởi hành. Mỗi khúc cua giấu đi một mảng cảnh vật rồi trả lại một mảng khác, và không mảng nào giống mảng nào.
Có những đoạn hai bên là rừng, cây khép tán lại phía trên đầu, nắng rơi xuống mặt đường thành từng vệt loang lổ. Có đoạn rừng mở ra, thung lũng hiện xuống bên dưới, xa đến mức tiếng động dưới đó không vọng lên tới chỗ mình ngồi. Xe chạy chậm lại. Không ai giục.
Rồi con đường đưa mình vào địa phận huyện Bá Thước. Đây là cửa ngõ của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, một vùng rộng hơn mười bảy nghìn sáu trăm héc ta, trải trên hai huyện Bá Thước và Quan Hóa. Con số đó nghe thì khô khan. Nhưng khi ngồi trên xe mà thấy rừng cứ nối rừng, hết ngọn đồi này sang ngọn đồi khác, mình mới hiểu nó rộng đến đâu.
Pù Luông cũng không phải một khoảng rừng vắng người. Bao quanh vùng lõi là vùng đệm, và trong vùng đệm ấy có bốn mươi bốn thôn bản của người Thái và người Mường. Năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, tỉnh Thanh Hóa ra một quyết định xác định rõ bốn mươi bốn thôn bản đó thuộc vùng đệm của khu bảo tồn. Nghĩa là con đường mình đang đi không cắt ngang một vùng hoang vắng nào cả. Nó đi qua nơi có người sinh sống thật sự, ngày này qua ngày khác.
Đích đến nằm ở xã Cổ Lũng. Đoạn cuối cùng là đoạn chậm nhất. Đường hẹp lại, xe nhường nhau từng khúc, và giữa lúc ấy tai mình bắt được một âm thanh mới.
Tiếng nước.
Chưa nhìn thấy gì cả, nhưng tiếng nước đã tới trước. Nó không ào ạt như mưa rào, cũng không đều đều như một dòng sông. Nó có nhịp, chỗ nặng chỗ nhẹ, như thể nhiều tiếng nước cùng lúc chồng lên nhau. Và đúng là như vậy thật.
Nơi mình vừa đặt chân đến là Bản Hiêu. Trong giấy tờ nhà nước, bản mang tên thôn Ấm Hiêu. Từ đầu bản đến cuối bản có tới năm ngọn thác, nối nhau kéo dài gần một cây số. Đi bộ dọc bản là đi dọc một dòng nước đang xuống bậc, hết bậc này tới bậc khác. Tiếng nước đổi giọng theo từng bước chân, và mình cứ ngoái lại xem cái tiếng vừa rồi phát ra từ đâu.
Dài nhất trong số đó là thác Hiêu, khoảng tám trăm mét. Điều lạ nhất nằm ở lưng chừng thác. Đến quãng ấy, dòng nước tách ra làm hai nhánh, chảy riêng một đoạn, rồi cuối cùng lại tìm về với nhau. Đứng ở chỗ hai nhánh gặp lại, mình có cảm giác nước cũng biết đường quay về, giống như người đi xa rồi cũng có ngày trở lại chốn cũ.
Ngồi xuống bên thác một lúc thì thời gian trôi khác hẳn. Hơi nước bốc lên mát mặt. Bàn chân chạm vào đá thấy lạnh. Tiếng nước lấp đầy khoảng trống đến mức không ai thấy cần phải nói thêm câu gì. Bọn trẻ thường là những đứa quen chỗ này nhanh nhất, chỉ vài phút là đã ngồi thõng chân, mắt dán vào chỗ nước trắng xóa nhất.
Đến bữa, cả nhà nhớ hỏi người trong bản về vịt Cổ Lũng. Đây là đặc sản bản địa của người Thái ở Bản Hiêu, nhắc tên là biết ngay đang nói tới vùng nào. Ăn một bữa cơm tại nơi mà mình vừa đi hết một trăm ba mươi cây số mới tới được, giữa tiếng nước chưa lúc nào ngưng, là một kiểu no rất khác với no ở nhà.
Buổi chiều đi dạo trong bản thì cứ chậm thôi. Người ở đây đang sống ngày thường của họ, không phải đang diễn cho khách xem. Mình đi qua, gật đầu chào, giữ giọng vừa đủ nghe, nhặt lại vỏ chai của mình rồi mang theo. Khách đến rồi khách đi, còn bản thì ở lại.
Khi nắng rút dần khỏi sườn đồi, thử quay người nhìn về hướng mình đã tới. Con đường ban sáng giờ chỉ còn là một vệt mờ luồn giữa các ngọn đồi, khuất đi rồi lại hiện ra, càng xa càng nhỏ. Cả một trăm ba mươi cây số nằm gọn trong cái vệt mảnh ấy. Từng khúc cua, từng lần tai ù, từng lần có ai đó trong xe reo lên vì thung lũng bất chợt mở ra bên dưới.
Rồi trời tối. Sương xuống phủ kín con đường vừa đi, xóa nó khỏi tầm mắt như chưa từng có ai đi qua. Chỉ còn năm ngọn thác vẫn đổ trong đêm, một dòng nước tách đôi rồi hợp lại giữa lòng bản, chảy như thế đã bao đời và sẽ còn chảy như thế rất lâu sau khi mình về.