Nhà máy thủy điện Hòa Bình
Thủy tặc. Giặc nước.
Đó là cái tên người ta từng gọi một con sông, và không phải con sông bình thường. Sông Đà là một trong những con sông hung hãn nhất miền Bắc Việt Nam. Mỗi mùa mưa, sông Đà tràn bờ, nhấn chìm ruộng đồng, làng mạc. Mỗi mùa khô, nước rút xuống thấp, thuyền bè đi lại rất khó. Con sông ấy vừa đáng sợ vừa khó chiều.
Rồi đến một ngày, người ta quyết định chinh phục nó.
Nhà máy thủy điện Hòa Bình được khởi công ngày sáu tháng mười một năm một nghìn chín trăm bảy mươi chín. Đất nước lúc đó vừa qua chiến tranh chưa lâu, thiếu điện trầm trọng. Chính phủ Liên Xô và Việt Nam ký kết hợp tác, kỹ sư và công nhân Liên Xô cùng hàng vạn người Việt Nam bắt đầu đào núi, đổ bê tông, dựng đập. Mười lăm năm sau, ngày hai mươi tháng mười hai năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, nhà máy khánh thành.
Những con số đứng sau công trình này thật khó tin. Tám tổ máy, cộng lại có công suất lắp máy một nghìn chín trăm hai mươi mêgawatt. Mỗi năm, trung bình nhà máy làm ra tám phẩy sáu tỷ kilôwatt giờ điện. Hồ chứa giữ tới chín phẩy bốn lăm tỷ mét khối nước, mặt hồ trải rộng hai trăm linh tám kilômét vuông. Hồ chứa ấy giữ vai trò rất quan trọng trong việc chống lũ cho vùng đồng bằng sông Hồng. Từ khi có nhà máy, những trận lũ lớn từng đe dọa Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ đã không còn xảy ra theo cách thảm khốc như trước.
Công trình không chỉ làm một việc. Nó phát điện, chống lũ, cấp nước mùa khô, tưới tiêu và cải thiện giao thông thủy. Đó là lý do người ta gọi đây là công trình đa mục tiêu.
Đi qua đường hầm vào khu tổ máy là một trong những trải nghiệm đặc biệt nhất của tuyến tham quan. Toàn bộ hệ thống tua-bin, máy phát và phòng điều hành đặt trong lòng núi, sau một hệ thống đường hầm dài. Đứng trong khu tổ máy, nghe tiếng tua-bin quay ở mức thấp và nhìn qua lớp kính, cả nhà đang ở bên trong một cỗ máy làm ra điện ngay lúc đó. Điện trong bóng đèn cả nhà dùng tối nay có thể đến từ đây.
Sau khu tổ máy, cả nhà leo hơn một trăm bậc lên đồi Ông Tượng. Ở đó là khu tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh, một pho tượng cao mười tám mét, khánh thành ngày hai mươi tháng một năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy. Từ trên đỉnh đồi, có thể nhìn xuống toàn bộ công trình: đập ngăn sông, hồ chứa phía thượng lưu, sông Đà phía hạ lưu và cả vùng núi bao quanh.
Câu chuyện về tượng đài gắn với một chuyến đi của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai, khi đi qua sông Đà, Người nói về khát vọng biến thủy tặc thành thủy lợi, biến một con sông hung hãn thành nguồn tài nguyên phục vụ đời sống. Mười bảy năm sau đó, khởi công xây nhà máy. Ba mươi lăm năm sau, tượng đài dựng lên ở đúng nơi có thể nhìn thấy cả công trình mà lời nói đó truyền cảm hứng tạo dựng.
Phía dưới tượng đài có một công trình nhỏ nhưng ý nghĩa rất lớn: khối bê tông bảo vệ bức thư thế kỷ. Bức thư này được bảo vệ trong khối bê tông và dự kiến mở vào năm hai nghìn một trăm. Những người xây dựng nhà máy, những kỹ sư và công nhân đã đổ mồ hôi và máu vào công trình này, đã viết một bức thư gửi cho thế hệ sống một trăm năm sau. Chúng ta không biết họ viết gì trong đó. Người sẽ mở thư đó chưa sinh ra. Nhưng hành động đó tự nói lên tất cả: đây không chỉ là công trình kỹ thuật. Đây là thông điệp về niềm tin vào tương lai.
Trong khuôn viên nhà máy còn có đài tưởng niệm những người đã ngã xuống trong quá trình xây dựng: cả công nhân Việt Nam và chuyên gia Liên Xô. Một công trình lớn bao giờ cũng đi kèm những hy sinh không ai muốn nhắc nhưng cũng không ai được phép quên.
Câu chuyện của sông Đà chưa dừng lại ở đó. Bên bờ phải của đập, Nhà máy thủy điện Hòa Bình mở rộng vừa khánh thành ngày mười chín tháng mười hai năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, bổ sung thêm bốn trăm tám mươi mêgawatt công suất. Ngay cạnh công trình từ thập niên một nghìn chín trăm tám mươi, người ta vừa xây thêm một nhà máy mới, do những người thợ Việt Nam thi công, với kỹ thuật của thời đại ngày nay.
Một công trình bao giờ cũng có phần nhìn thấy và phần không nhìn thấy. Phần nhìn thấy là đập bê tông, hồ nước, tua-bin và những con số kỹ thuật. Phần không nhìn thấy là câu chuyện của những con người đã dựng lên nó. Những quyết định trong hoàn cảnh đất nước còn rất khó khăn. Những hy sinh và những giấc mơ về một cuộc sống có điện cho mọi mái nhà.
Tối nay, lúc tắt đèn trước khi ngủ, cả nhà thử nghĩ đến sông Đà, con sông từng bị gọi là giặc nước, nay đang góp ánh sáng cho bao mái nhà.