Di tích Nhà tù Phú Quốc
Ở phía nam đảo Phú Quốc, gần thị trấn An Thới, có một khu di tích không dành cho những người đến chỉ để chụp ảnh. Đây là nơi cần đến bằng sự trang nghiêm, bởi vì từng mét đất ở đây đều gắn với ký ức của hàng chục ngàn con người.
Di tích lịch sử Trại giam Phú Quốc còn được biết đến với các tên Nhà tù Phú Quốc, Nhà lao Cây Dừa và Trại giam tù binh Phú Quốc. Nơi này được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số hai ngàn bốn trăm lẻ tám của Thủ tướng Chính phủ. Quyết định được ban hành ngày ba mươi mốt tháng mười hai năm hai ngàn không trăm mười bốn. Theo Cục Di sản văn hóa, trại giam tồn tại từ tháng sáu năm một ngàn chín trăm sáu mươi bảy đến tháng ba năm một ngàn chín trăm bảy mươi ba.
Quy mô của trại giam theo Cục Di sản văn hóa là rất lớn: bốn trăm hecta, gần năm trăm ngôi nhà và chia thành mười hai khu, mỗi khu gồm các phân khu a, bê, xê, đê. Trại từng giam giữ khoảng bốn mươi ngàn lượt tù binh, chủ yếu là cán bộ và chiến sĩ các lực lượng vũ trang, cùng cán bộ dân chính và một số dân thường. Báo Sài Gòn Giải Phóng cho biết năm một ngàn chín trăm sáu mươi bảy, chính quyền Sài Gòn xây dựng lại Nhà lao Cây Dừa, đặt tên chính thức là trại giam tù binh chiến tranh Phú Quốc.
Hôm nay, khu di tích có nhiều phần để tham quan. Điểm đầu tiên là Nhà trưng bày bổ sung di tích, theo Cục Di sản văn hóa gồm hai phòng, bốn mươi ba hiện vật và hơn một trăm hình ảnh tư liệu. Nội dung trưng bày đi qua từng chặng: tổng thể trại giam, quá trình hình thành, các hình thức đàn áp và tra tấn, rồi đến những cách đấu tranh và kỷ vật của tù binh. Nhà trưng bày còn có phim giới thiệu và sa bàn toàn cảnh trại giam, giúp cả nhà hình dung quy mô thực của nơi này trước khi ra ngoài xem các hạng mục thực địa.
Phân khu bê hai là khu vực được phục dựng nhiều nhất, với diện tích mười bảy ngàn sáu trăm chín mươi ba mét vuông. Theo Cục Di sản văn hóa, phân khu này gồm vọng gác, hàng rào, cổng phân khu, chuồng cọp kẽm gai, thùng cat xô, dãy nhà bếp và nhà ăn. Còn có dãy nhà giam, phòng biệt giam và dãy nhà vệ sinh. Các dãy nhà giam được đánh số từ một đến mười tám. Một số phòng tái hiện đời sống, đấu tranh, giam giữ và đường hầm vượt ngục. Đặc biệt, phòng mười bốn tái hiện đường hầm dài khoảng hai mươi lăm mét, đường kính khoảng năm mươi centimét. Phòng mười bảy tái hiện cảnh tù binh đào hầm và vượt ngục. Khi đứng trước những đường hầm ấy, điều đáng nhớ không phải là kỹ thuật đào, mà là ý chí không khuất phục của những người trong hoàn cảnh tù đày khắc nghiệt nhất.
Ngoài khu phục dựng, cả nhà có thể đến thăm Nghĩa địa tù binh. Nơi này nằm ở khu vực đồi một trăm, cách phân khu bê hai khoảng một kilômét, với diện tích hơn hai mươi ngàn bốn trăm hai mươi bảy mét vuông. Sau năm một ngàn chín trăm bảy mươi lăm, công trình được xây lại bằng bê tông cốt thép, có hàng rào bao quanh. Đây là nơi yên nghỉ của những người không có cơ hội trở về.
Đài tưởng niệm liệt sĩ tại Đồi Sim có diện tích hơn mười hai ngàn bốn trăm hai mươi mét vuông. Theo Cục Di sản văn hóa, đài có hai bên là biểu tượng hình ngọn sóng màu xanh và phần chính giữa là khối nhọn khoét rỗng mang ý nghĩa "những con người ra đi từ nơi ấy". Ý nghĩa tượng trưng ấy nói về sự vắng mặt, về những người không còn trở về, nhưng ký ức của họ vẫn được giữ lại trong không gian này.
Đứng trước Đài tưởng niệm hay bước qua Nghĩa địa tù binh, cả nhà sẽ cảm nhận được điều không sách nào truyền đạt đủ. Đó là sức nặng của ký ức và phẩm giá của những người đã chọn không khuất phục, dù trong hoàn cảnh tăm tối nhất.