Đảo Phú Quốc
Con cá cơm ở Phú Quốc chưa kịp về tới bờ đã được ướp muối. Lưới vừa kéo lên khỏi mặt nước, ngay trên tàu, cá đã được trộn với muối, giữ lại trọn vẹn cái tươi của biển. Vì thế, một ngày trên hòn đảo lớn nhất Việt Nam nên bắt đầu từ nơi những mẻ cá ấy tìm về: các nhà thùng nước mắm ở Dương Đông và An Thới.
Buổi sáng trong nhà thùng thật yên. Cá cơm và muối nằm trong những chiếc thùng gỗ, mà gỗ phải là gỗ bời lời hay gỗ vên vên. Chúng ủ ở đó từ mười hai đến mười tám tháng, không thêm bất cứ thứ gì, chỉ có thời gian lặng lẽ làm việc. Năm hai nghìn không trăm mười hai, nước mắm Phú Quốc trở thành sản phẩm đầu tiên của Việt Nam được bảo hộ tên gọi ở thị trường châu Âu. Và năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, nghề làm nước mắm nơi đây được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Khi nắng lên cao, hòn đảo hiện ra trọn vẹn. Phú Quốc nằm giữa vịnh Thái Lan, ở vùng biển phía tây nam của Tổ quốc. Riêng đảo chính đã rộng khoảng năm trăm sáu mươi mốt kilômét vuông. Đồi núi phủ chừng ba phần tư hòn đảo, và dãy núi lớn nhất mang tên Hàm Ninh. Từ ngày một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Phú Quốc trở thành một đặc khu của tỉnh An Giang.
Phía đông bắc đảo là rừng. Vườn Quốc gia Phú Quốc trải rộng ba mươi mốt nghìn bốn trăm hai mươi hai héc ta, và đỉnh cao nhất trong vườn là Núi Chúa, cao sáu trăm lẻ ba mét. Dưới tán rừng, ánh nắng lọt qua kẽ lá, và tiếng lá rì rào theo gió.
Khu rừng ấy là một phần của Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang, được UNESCO công nhận năm hai nghìn không trăm lẻ sáu. Trong khu dự trữ sinh quyển có đủ cả rừng nhiệt đới, rừng tràm, rừng ngập mặn, bãi bùn ven biển, rạn san hô và thảm cỏ biển. Nghĩa là dưới làn nước quanh đảo còn cả một thế giới khác đang sinh sôi. Vùng biển này là nhà của rùa biển, và của một con vật quý hiếm mà ít ai được tận mắt gặp: con bò biển. Phú Quốc là một trong hai nơi ở Việt Nam có thể tìm thấy loài bò biển.
Trên đảo còn có một người bạn bốn chân rất riêng. Từ hàng trăm năm nay, người dân Phú Quốc đã đi săn cùng giống chó mang tên hòn đảo. Trên lưng chó Phú Quốc có những vòng xoáy lông, và khi nó đuổi theo con mồi, những vòng xoáy ấy dựng đứng lên, trông thật dũng mãnh. Chân nó lại có màng như chân vịt, nên nó bơi rất giỏi.
Đến trưa, con đường xuôi về phía nam, tới An Thới. Ngoài khơi là quần đảo An Thới với nhiều hòn đảo nhỏ, và lớn nhất là Hòn Thơm. Một tuyến cáp treo nối An Thới với Hòn Thơm, đi qua Hòn Rỏi và Hòn Dừa. Tuyến cáp dài bảy nghìn tám trăm chín mươi chín phẩy chín mét, chỉ thiếu một chút nữa là tròn tám cây số. Đúng ngày khai trương, năm hai nghìn không trăm mười tám, nó được kỷ lục Guinness chứng nhận là tuyến cáp treo ba dây không điểm dừng dài nhất thế giới.
Đi ca nô ra Hòn Thơm mất chừng ba mươi phút, còn cáp treo chỉ cần khoảng mười lăm phút. Ngồi trong cabin, cả nhà sẽ thấy biển xanh trải ra bốn phía, và những hòn đảo nhỏ lô nhô như những chiếc lá nổi trên mặt nước.
Cũng ở An Thới là Bãi Sao, với bờ cát trắng mịn như bột và làn nước trong vắt. Cái tên ấy có hai lời kể. Người ta kể rằng xưa kia, mỗi khi hoàng hôn buông xuống, những con sao biển lại hiện ra trên bãi cát. Lại có người bảo chữ Sao chỉ là ngôi sao, để gọi một bãi biển sáng lấp lánh.
Chiều xuống, vẫn ở An Thới, có một nơi khiến bước chân tự nhiên chậm lại: Khu di tích Trại giam Phú Quốc, còn gọi là nhà lao Cây Dừa. Trại tồn tại từ tháng sáu năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy đến tháng ba năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba. Trên khu đất rộng bốn trăm héc ta, gần năm trăm ngôi nhà chia thành mười hai khu, và nơi này đã giam giữ khoảng bốn mươi nghìn lượt tù binh. Năm hai nghìn không trăm mười bốn, nơi đây được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Đây là chốn tưởng niệm. Đứng trước những dãy nhà giam còn lại, người ta hiểu rằng lịch sử không ở đâu xa.
Khi mặt trời ngả dần về phía biển, con đường quay lên Dương Đông. Trên một ghềnh đá hướng mặt ra biển là Dinh Cậu, còn có tên là miếu thờ Long Vương. Ghềnh đá thiên tạo trông như một trái núi hình thù lạ mắt, sóng vỗ quanh chân. Người ta kể rằng dinh đã có mặt ở đây hơn ba trăm năm, từ thế kỷ mười bảy, khi những lớp người đầu tiên từ miền Trung ra đảo lập nghiệp. Người dân xem đây là chốn linh thiêng. Mỗi năm, vào ngày mười lăm và mười sáu tháng mười âm lịch, lễ hội Dinh Cậu lại được tổ chức. Lúc hoàng hôn, ghềnh đá in bóng lên nền trời, như một ông lão vẫn đứng nhìn ra khơi.
Khi trời tối hẳn, trung tâm Dương Đông như thức dậy lần thứ hai với chợ đêm. Đèn sáng rực, chảo xèo xèo, tiếng nói cười rộn rã. Sò điệp, tôm, mực, hàu được nướng ngay trước mặt khách. Một góc chợ lấp lánh ngọc trai, thứ ngọc nổi tiếng của Phú Quốc. Bên cạnh là những túi hạt tiêu, và dĩ nhiên, những chai nước mắm.
Đêm về khuya, chợ thưa người dần. Còn trong những nhà thùng ở Dương Đông và An Thới, cá cơm và muối vẫn nằm yên trong lòng thùng gỗ, lặng lẽ chín thêm một ngày nữa. Rồi sẽ đến lúc một mẻ lưới mới được kéo lên giữa vịnh Thái Lan, và cá vừa rời mặt nước đã gặp muối.