Sông Nho Quế
Sông Nho Quế không bắt đầu ở Việt Nam.
Nó xuất phát từ vùng núi Nghiễm Sơn bên Vân Nam, Trung Quốc, rồi chảy xuôi về phía Nam, vượt biên giới và trở thành dòng sông biên giới qua vùng Lũng Cú, Má Lé cũ. Sau đó sông tiếp tục chảy qua khu Đồng Văn, Mèo Vạc, rồi gặp sông Gâm ở Cao Bằng. Đoạn trên đất Việt Nam khoảng gần năm mươi cây số, nhưng chỉ cần mười lăm cây số khi đi qua hẻm Tu Sản dưới chân đèo Mã Pì Lèng là đủ để sông Nho Quế trở thành một trong những điểm đến nổi tiếng nhất vùng cao Tây Bắc và Đông Bắc.
Câu hỏi đặt ra là: vì sao một đoạn sông ngắn như vậy lại có thể thu hút nhiều du khách đến vậy?
Câu trả lời nằm ở màu nước và hình thái hẻm vực Tu Sản.
Báo Nhân Dân mô tả mặt nước sông Nho Quế có màu xanh ngọc đặc trưng, tạo nên tương phản với vách đá xám của cao nguyên đá. Khi nhìn từ trên đèo Mã Pì Lèng xuống, màu xanh đó tồn tại ở một độ cao rất xa, như một vệt màu mỏng giữa hai khối đá khổng lồ. Nhưng khi đi thuyền vào trong hẻm, cùng màu nước đó trở thành mặt gương dưới chân, và hai vách đá cao hai bên tạo nên cảm giác như đang đi qua một khe núi được cắt thẳng xuống lòng đất.
UNESCO công nhận toàn bộ vùng này là Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, với lịch sử địa chất hơn năm trăm năm mươi triệu năm. UNESCO mô tả hẻm Tu Sản là một trong những hẻm sâu nhất Đông Nam Á, với vách cao khoảng bảy trăm đến tám trăm mét. Cổng thông tin đối ngoại tỉnh Tuyên Quang ghi chi tiết hơn: hẻm dài một phẩy bảy cây số, vách gần chín trăm mét, độ sâu gần một cây số. Đây không chỉ là cảnh đẹp mà còn là bằng chứng của hàng trăm triệu năm nước và áp lực kiến tạo cắt dần vào khối đá vôi.
Tuyến tham quan bằng thuyền trên sông Nho Quế là một trong những trải nghiệm được nhắc đến nhiều nhất khi nói về vùng cao nguyên đá. Người ta đi thuyền máy từ bến ở thôn Hấu Chua, xã Mèo Vạc, đi dọc mặt lòng hồ thủy điện Nho Quế 1, rồi tiến vào hẻm Tu Sản. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam ghi thuyền thường dừng ở cửa hẻm để du khách chụp ảnh với hai vách đá lớn. Báo Nhân Dân ghi tổng thời gian tour khoảng hai tiếng; Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam ghi khoảng một tiếng rưỡi. Thực tế có thể phụ thuộc điều kiện vận hành từng ngày.
Tuyến thuyền này chỉ có thể hoạt động từ sau năm hai nghìn không trăm mười chín, khi nhà máy thủy điện Nho Quế một hoàn thành và nước hồ dâng lên đủ để thuyền vào được. Trước đó, hẻm Tu Sản chỉ nhìn được từ trên đèo. Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ du lịch Tu Sản được thành lập năm đó để quản lý và tổ chức tuyến thuyền. Theo nguồn báo chí dẫn thông báo của Công ty Cổ phần Thủy điện Nho Quế một, từ tháng tư năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, giá vé đi thuyền là một trăm năm mươi nghìn đồng cho khách cao trên một phẩy hai mét, và tám mươi nghìn đồng cho khách có chiều cao từ một phẩy hai mét trở xuống. Giá đã bao gồm xe trung chuyển hai chiều, bảo hiểm và thuế.
Từ điểm nhìn trên đèo Mã Pì Lèng, cả nhà sẽ thấy toàn bộ bức tranh: đường đèo uốn khúc bên phải, thung lũng hẹp bên dưới, và dải xanh của sông Nho Quế chạy qua tâm của khung cảnh. Đây là góc nhìn mà nhiều người cho là đẹp nhất ở vùng cao nguyên đá Đồng Văn. Sau đó, đi xuống bến, lên thuyền, và nhìn lại cảnh quan đó từ phía trong. Hai góc nhìn, hai cảm giác hoàn toàn khác nhau, nhưng đều thuộc về cùng một dòng sông.
Sông Nho Quế cũng là một phần của đời sống người Mèo Vạc. Người dân địa phương tham gia trực tiếp vào các dịch vụ thuyền, lưu trú và trải nghiệm văn hóa, biến tuyến sông thành sinh kế gắn liền với bảo vệ thiên nhiên.
Một dải sông ngắn, nhưng đủ để làm nên một trong những hành trình đáng nhớ nhất khi đi qua vùng đất cao nguyên đá phía Bắc Việt Nam.