Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì
Để có một bậc ruộng, người ta phải tìm nguồn nước trên cao, đào mương dẫn nước, san sườn đất, đắp bờ giữ nước, rồi chờ qua mùa mưa đầu tiên xem bờ có vỡ không. Nếu vỡ thì làm lại. Quá trình đó lặp đi lặp lại trên hàng trăm héc ta sườn đồi, qua nhiều thế hệ, tại một vùng núi đất phía Tây tỉnh Tuyên Quang.
Đó là cách ruộng bậc thang Hoàng Su Phì hình thành.
Hoàng Su Phì là khu vực núi đất phía Tây Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang sau khi Hà Giang và Tuyên Quang sáp nhập từ ngày một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia theo Quyết định ban hành ngày một tháng mười một năm hai nghìn không trăm mười một. Theo quyết định bổ sung năm hai nghìn không trăm mười sáu, khu danh thắng gồm mười một xã: Bản Luốc, Sán Sả Hồ, Bản Phùng, Hồ Thầu, Nậm Ty, Thông Nguyên, Thàng Tín, Tả Sử Choóng, Bản Nhùng, Pố Lồ và Nậm Khòa.
Đây không phải danh hiệu UNESCO. Hoàng Su Phì là danh lam thắng cảnh và di tích quốc gia được Bộ Văn hóa Việt Nam công nhận. Điều đó vẫn có ý nghĩa riêng của nó: nhà nước đã chính thức ghi nhận giá trị của cả một hệ thống ruộng bậc thang, với phạm vi hàng chục nghìn héc ta và gắn với đời sống của nhiều cộng đồng dân tộc.
Theo báo Hà Giang và báo Tuyên Quang, hệ thống ruộng có lịch sử hàng trăm năm và gắn với các cộng đồng La Chí, Dao, Nùng, Tày, Mông, Phù Lá. Không có nguồn nghiên cứu chính thức nào kết luận dân tộc nào là người đầu tiên tạo ra ruộng bậc thang ở Hoàng Su Phì, vì đây là thành quả nhiều cộng đồng cùng nhau tạo nên và duy trì qua nhiều thế hệ.
Địa hình Hoàng Su Phì bị chia cắt mạnh. Báo Hà Giang và báo Tuyên Quang mô tả vùng này có núi cao, đồi núi thấp đến trung bình và thung lũng hẹp, độ cao trung bình khoảng chín trăm mét so với mực nước biển. Nước là yếu tố quyết định: có nguồn nước trên cao, mới có ruộng bậc thang. Người dân phải tính toán đường dẫn nước từ khe suối trên núi xuống từng bậc ruộng, đảm bảo lượng nước vừa đủ để trồng lúa nước mà không làm sạt bờ.
Cảnh quan thay đổi theo mùa. Vào mùa nước đổ, khoảng tháng năm đến tháng sáu, khi nước từ khe núi đổ xuống điền các bậc ruộng, mặt ruộng phản chiếu bầu trời như những tấm gương nối tiếp nhau trên sườn đồi. Vào cuối tháng chín, đầu tháng mười, ở các khu như Nậm Hồng và Thông Nguyên, lúa chín tạo nên màu vàng đậm trên nền xanh của rừng và bản làng. Đây là thời điểm nhiều nhiếp ảnh gia và du khách yêu cảnh quan chọn để đến Hoàng Su Phì.
Bản Phùng là điểm nhiều người nhắc đến khi nói về cộng đồng La Chí và cảnh quan ruộng bậc thang đặc trưng. Theo báo Tuyên Quang và báo Hà Giang, đường vào Bản Phùng từ cây số bảy mươi sáu tỉnh lộ một trăm bảy mươi bảy dài mười bốn cây số theo đường ven suối Đỏ. Nậm Hồng và Thông Nguyên là nơi các cụm ruộng bậc thang xen giữa bản Dao đỏ, kết hợp chè Shan tuyết Phìn Hồ, thác Giàng Hạ và suối khoáng nóng Thông Nguyên.
Một trải nghiệm đặc biệt ở Hoàng Su Phì là mô hình nuôi cá chép trong ruộng lúa. Ở nhiều xã như Hồ Thầu, Bản Luốc, Nậm Ty, người dân kết hợp nuôi cá chép dưới chân lúa, vừa là sinh kế, vừa gắn với lễ hội nông nghiệp và trải nghiệm gặt lúa, bắt cá.
Khi nhìn từ xa một thửa ruộng bậc thang ở Hoàng Su Phì, cả nhà đang nhìn thấy thành quả của nhiều thế hệ đã giải quyết bài toán trồng lúa nước trên sườn núi dốc. Đó là kỹ thuật canh tác, là hiểu biết về địa hình và nguồn nước, là văn hóa được truyền từ đời này sang đời khác.
Cái mà ta gọi là "cảnh đẹp" là một hệ thống đang sống. Mỗi bậc ruộng là một lời hứa với mùa sau, và người nông dân ở Nậm Hồng hay Bản Phùng vẫn đang giữ lời hứa đó, mỗi năm, trên từng sườn đồi cao chín trăm mét so với mực nước biển.