Phố cổ Đồng Văn

Tên Đồng Văn có một câu chuyện thú vị đằng sau nó.

Theo các nguồn địa phương ở Hà Giang cũ và Tuyên Quang, cái tên này xuất phát từ tiếng Quan hỏa "Tổng Puôn", nghĩa là "cánh đồng buôn bán". Cách giải thích đó hợp với lịch sử của nơi này: Đồng Văn từng là một trung tâm giao thương quan trọng của vùng cao nguyên đá, nơi nhiều cộng đồng dân tộc khác nhau gặp nhau, trao đổi hàng hóa, thông tin và duy trì các mối quan hệ xã hội qua nhiều thế hệ.

Phố cổ Đồng Văn nằm ở xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang hiện nay. Trước năm 2025, đây là Hà Giang; từ ngày một tháng bảy năm đó, Hà Giang và Tuyên Quang sáp nhập thành tỉnh Tuyên Quang mới. Cả nhà đọc tài liệu cũ sẽ vẫn thấy ghi "thị trấn Đồng Văn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang", đó là địa danh lịch sử còn lưu lại trong nhiều nguồn.

Phố cổ nằm ở độ cao khoảng một nghìn đến một nghìn sáu trăm mét so với mực nước biển, giữa vùng núi đá vôi của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn. UNESCO mô tả vùng công viên địa chất này có lịch sử địa chất hơn năm trăm năm mươi triệu năm và là nơi sinh sống của mười bảy nhóm dân tộc, trong đó có Mông, Lô Lô, Dao, Tày, Bố Y và Cờ Lao. Vì vậy, khi đến phố cổ, cả nhà không chỉ nhìn thấy các công trình kiến trúc, mà còn đứng giữa một giao điểm của địa chất, lịch sử và văn hóa đa dân tộc.

Bản thân phố cổ được hình thành từ cuối thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi, trong bối cảnh thực dân Pháp chọn Đồng Văn làm nơi đặt đồn bốt, lỵ sở và chợ búa để cai quản vùng biên. Có một mốc đáng nhớ: Tết Nguyên Đán năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, một trận hỏa hoạn thiêu trụi gần như toàn bộ các nhà hàng quán cũ lợp tranh tre nứa lá. Sau đó, khu phố được quy hoạch lại và xây dựng với vật liệu bền hơn. Phần lớn những công trình cả nhà thấy hôm nay có tuổi đời từ đầu thế kỷ hai mươi trở đi.

Cổng thông tin đối ngoại tỉnh Tuyên Quang mô tả phố dài khoảng một cây số với khoảng bốn mươi nóc nhà cổ còn giữ được mái ngói âm dương, tường trình đất và hiên gỗ. Kiến trúc ở đây là sự giao thoa giữa phong cách bản địa vùng cao và Hoa Nam: tường trình đất dày, mái ngói âm dương, cửa vòm hoặc cửa vuông ốp đá, chân cột đá chạm khắc. Vật liệu đá xanh xuất hiện ở rất nhiều chi tiết từ móng đến tường, từ hiên đến bậc thềm. Ở vùng cao nguyên đá, người thợ không cần tìm đâu xa vật liệu xây dựng.

Khu chợ Đồng Văn là điểm nhấn quan trọng trong phố cổ. Theo Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Hà Giang, chợ cổ có mười lăm gian, chia thành ba dãy tạo thành hình chữ U. Đây không phải kiến trúc chợ đơn thuần, mà là không gian xã hội có lịch sử từ thế kỷ trước. Hàng tuần, vào sáng Chủ nhật, chợ phiên Đồng Văn họp ngay tại đây. Đồng bào Mông, Lô Lô, Dao, Tày từ các bản xung quanh xuống chợ, mang theo rau, thịt, vải, đồ thủ công và cả những câu chuyện. Đây là dịp quan trọng để gặp nhau, không chỉ để mua bán.

Những tối cuối tuần, tiếng khèn và tiếng trống vang lên ở sân trung tâm phố cổ, khi đồng bào các dân tộc quây quần giao lưu với nhau như một thói quen đã có từ lâu đời, không phải để trình diễn mà để sống.

Đi chậm qua từng dãy nhà ở phố cổ Đồng Văn, cả nhà sẽ thấy đá và gỗ già đã tích lũy bao nhiêu lớp thời gian. Tường trình đất dày vẫn giữ hơi ấm qua những đêm cao nguyên lạnh cắt. Mái ngói âm dương vẫn xếp lớp như cách tổ tiên đặt xuống từ hơn trăm năm trước. Và vào sáng Chủ nhật, khi chợ phiên họp, tiếng người đổ về từ các bản xa, câu chuyện về "cánh đồng buôn bán" vẫn tiếp tục, sống động như ngày đầu tiên người ta đặt tên cho vùng đất này.