Dinh thự Vua Mèo
Ở vùng Sà Phìn, người ta có câu chuyện về cách chọn đất xây nhà.
Khi Vương Chính Đức tìm vị trí dựng dinh thự, ông chọn một gò đất giữa thung lũng Sà Phìn, xung quanh núi bao bọc bốn phía. Người địa phương mô tả thế đất như hình mai rùa, vừa có tính phòng thủ, vừa hợp với quan niệm phong thủy của một gia tộc nắm quyền lực trong nhiều thập kỷ.
Dù diễn giải phong thủy có đúng hay không, kết quả xây dựng thì hết sức rõ ràng: một dinh thự đứng vững hơn một thế kỷ, vẫn còn đó nguyên vẹn giữa vùng cao nguyên đá.
Dinh thự họ Vương, thường được gọi là Dinh thự Vua Mèo hay Nhà Vương, nằm ở thôn Sà Phìn, xã Sà Phìn, tỉnh Tuyên Quang. Đây là Hà Giang cũ trước khi Hà Giang và Tuyên Quang sáp nhập từ ngày một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Nếu cả nhà đọc tài liệu cũ, vẫn sẽ thấy ghi "huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang", đó là địa danh lịch sử, nhưng bản đồ hành chính hiện nay đã thay đổi.
Vương Chính Đức là thủ lĩnh người Mông được người dân trong vùng tôn kính gọi là Vua Mèo. Ông sinh ngày mười hai tháng tám năm một nghìn tám trăm sáu mươi bảy tại chính vùng Sà Phìn này. Con trai ông là Vương Chí Sình, còn gọi là Vương Chí Thành, sau này trở thành đại biểu Quốc hội khóa một và khóa hai của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Câu chuyện của gia tộc Vương là câu chuyện của một thời kỳ lịch sử phức tạp, khi quyền lực địa phương ở vùng biên viễn gặp những biến chuyển lớn của cả dân tộc.
Dinh thự họ Vương được khởi công năm một nghìn tám trăm chín mươi tám và hoàn thành vào năm một nghìn chín trăm linh bảy, theo Cổng TTĐT tỉnh Tuyên Quang và VOV. Đó là gần chín năm xây dựng giữa vùng núi hẻo lánh, với toàn bộ vật liệu phải vận chuyển lên cao nguyên đá.
Quy mô của dinh thự lớn hơn bất kỳ điều gì người ta có thể hình dung ở vùng núi hẻo lánh cuối thế kỷ mười chín. Công trình rộng hơn một nghìn hai trăm mét vuông, nằm trong khuôn viên khoảng ba nghìn mét vuông. Dinh có hai tầng, sáu mươi bốn gian phòng, chia thành bốn nhà ngang và sáu nhà dọc.
Từ phía ngoài, người ta thấy tường đá bao quanh, cổng đá kiên cố và hàng sa mộc cao vút. Bên trong, bố cục chia thành ba lớp: Tiền dinh để tiếp khách và kiểm soát ra vào, Trung dinh là nơi sinh hoạt của gia đình, Hậu dinh là khu riêng của Vương Chính Đức cùng kho vũ khí và kho lương thực.
Điều làm nơi này thú vị về mặt kiến trúc không chỉ là quy mô, mà là sự giao thoa. Công trình kết hợp phong cách Trung Hoa cổ điển, kiến trúc Pháp và bản sắc người Mông, xây từ đá xanh, gỗ pơ mu và ngói đất nung. Khắp nơi trong dinh là những mô-típ rồng, phượng, dơi, chạm khắc tỉ mỉ trên gỗ và đá.
Những hoa văn đó không chỉ là trang trí. Chúng thể hiện địa vị, mong ước phồn thịnh và quyền lực của một dòng họ đang ở đỉnh cao. UNESCO đã liệt kê Dinh thự họ Vương là một mốc văn hóa trong Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn.
Một chi tiết đáng nhắc là tấm biển "Biên chính khả phong" treo trong Tiền dinh. Triều Nguyễn mang tấm biển này từ Huế ra năm một nghìn chín trăm hai mươi ba. Bốn chữ đó nghĩa là "vùng biên cương đáng khen ngợi và đáng được phong thưởng". Lời công nhận của triều đình, khắc trên gỗ, vẫn còn treo nguyên vẹn trong dinh đến tận hôm nay.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, Dinh thự họ Vương được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.
Dinh thự họ Vương đứng ở Sà Phìn từ đầu thế kỷ hai mươi đến nay, chứng kiến nhiều biến chuyển của vùng cao nguyên đá. Nó không to lớn như những cung điện hoàng gia. Nhưng nó mang trong mình câu chuyện của một vùng đất biên viễn, một gia tộc và một giai đoạn lịch sử mà ta không thể tìm thấy ở nơi nào khác.
Khi đứng trong sân Tiền dinh, nhìn lên mái ngói đất nung rêu phủ và những hàng cột gỗ pơ mu vẫn thẳng tắp sau hơn một trăm năm, cả nhà sẽ hiểu vì sao người ta xây nơi này giữa vùng núi xa xôi. Không phải để phô trương. Mà để nói với thời gian rằng họ đã từng ở đây.