Hẻm vực Tu Sản
Có những cảnh đẹp chỉ nhìn từ xa mới thấy hết. Và có những cảnh chỉ khi đi vào bên trong mới hiểu được.
Hẻm vực Tu Sản thuộc về loại thứ hai.
Từ trên đèo Mã Pì Lèng nhìn xuống, sông Nho Quế chỉ như một dải nước mỏng giữa hai vách núi. Cái gọi là hẻm vực trông nhỏ bé và xa xôi đến mức nhiều người không hình dung nổi quy mô thực của nó. Nhưng khi thuyền rời bến và đi vào giữa lòng hẻm, mọi thứ thay đổi hoàn toàn. Hai vách đá dựng lên hai bên, cao đến mức phải ngửa đầu mới nhìn thấy một dải trời. Nước phản chiếu màu xanh ngọc. Tiếng động của sông và thuyền vang trong không gian hẹp theo cách mà cả nhà không thể nghe ở bất kỳ đâu khác.
Hẻm Tu Sản nằm trên sông Nho Quế, thuộc vùng Mèo Vạc, tỉnh Tuyên Quang. Khu vực này trước năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm thuộc tỉnh Hà Giang; từ khi Hà Giang và Tuyên Quang sáp nhập, tất cả vùng cao nguyên đá này đã trở thành một phần của Tuyên Quang mới. Tên địa danh như Đồng Văn, Mèo Vạc, Mã Pì Lèng vẫn giữ nguyên, nhưng bản đồ hành chính thì đã thay đổi.
UNESCO đã công nhận toàn bộ vùng này là Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn từ năm hai nghìn không trăm mười. Khi mô tả về hẻm Tu Sản, UNESCO ghi đây là một trong những hẻm vực sâu nhất Đông Nam Á, với vách cao khoảng bảy trăm đến tám trăm mét. Cổng thông tin đối ngoại tỉnh Tuyên Quang còn ghi con số cụ thể hơn: hẻm dài một phẩy bảy cây số, vách gần chín trăm mét, độ sâu gần một cây số. Cả nhà thử hình dung đứng dưới đáy một khoang sâu gần bằng chiều cao của một tòa nhà ba trăm tầng, hai bên là đá, phía trên là trời.
Điều thú vị là người ta chỉ có thể vào lòng hẻm này sau năm hai nghìn không trăm mười chín. Trước đó, muốn thấy Tu Sản, khách chỉ có thể đứng trên đèo Mã Pì Lèng nhìn xuống. Nhưng khi nhà máy thủy điện Nho Quế một hoàn thành, lòng hồ tích nước dâng lên, tạo ra một mặt nước phẳng đủ để thuyền có thể đi vào. Hợp tác xã Dịch vụ Nông nghiệp và Du lịch Tu Sản phối hợp với đơn vị thủy điện khai thác tuyến thuyền từ đó đến nay. Một hệ quả không ngờ của công trình thủy điện, cánh cửa vào một trong những hẻm vực đẹp nhất vùng cao phía Bắc đã mở ra.
Từ bến thuyền, hành trình đi vào hẻm thường khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng. Thuyền máy chạy dọc mặt hồ, qua những đoạn nước rộng, rồi từ từ đi vào khe hẹp của hẻm vực. Màu nước ở đây không phải màu xanh bình thường. Nước sông Nho Quế có sắc lục-lam đặc trưng, phản chiếu ánh sáng theo cách mà báo chí Việt Nam đã dùng rất nhiều từ để mô tả: xanh ngọc, xanh biếc, dải lụa xanh. Các từ đó là cách gọi báo chí, không phải tên địa lý chính thức, nhưng chúng phần nào nói lên cảm giác của người đứng trên thuyền nhìn xuống mặt nước.
Đây là khu vực đá vôi có lịch sử địa chất hơn năm trăm năm mươi triệu năm. UNESCO mô tả toàn vùng Cao nguyên đá Đồng Văn là nơi đá vôi chiếm khoảng sáu mươi phần trăm diện tích, với nhiều dấu tích của thời kỳ địa chất cổ đại. Hẻm Tu Sản được tạo ra khi dòng Nho Quế trong hàng triệu năm cắt sâu vào khối đá vôi, tạo ra vết cắt hẹp và sâu. Khi đứng trên thuyền nhìn hai bên, cả nhà có thể thấy các lớp đá, đường nứt và những vết của thời gian được khắc thẳng lên vách đá.
Chuyến đi thuyền vào hẻm Tu Sản không chỉ là trải nghiệm cảnh đẹp. Nó còn là cơ hội để nhìn vào một vết cắt địa chất tự nhiên khổng lồ, đọc lịch sử của đất đá, hiểu lý do tại sao vùng cao nguyên đá này lại trở thành di sản địa chất toàn cầu. Những hẻm vực như thế này không có nhiều trên thế giới.
Sông Nho Quế từng chảy qua đây trong yên lặng hàng triệu năm trước khi con người đến. Bây giờ mỗi năm hàng chục nghìn người đi thuyền qua hẻm này và mang theo ký ức về màu nước xanh ngọc, về vách đá cao hai bên, về tiếng máy thuyền vang trong không gian hẹp. Đó là một trong những trải nghiệm mà vùng cao nguyên đá Đồng Văn dành riêng cho những ai đã đến đây.