Tháp Đôi
Trong hàng trăm tháp Chăm còn lại trên đất Việt Nam, Tháp Đôi ở Quy Nhơn có một vị trí rất đặc biệt. Không phải vì nó cao nhất hay cổ nhất, mà vì nó nằm ngay trong lòng một thành phố ven biển hiện đại, cách biển chưa đầy mấy cây số, giữa những khu dân cư và đường phố nhộn nhịp.
Di tích mang tên chính thức là tháp Hưng Thạnh. Tên Tháp Đôi là cách gọi dân gian, xuất phát từ thực tế đơn giản: cụm này còn lại hai tháp đứng song song. Địa chỉ hiện nay là số 884A đường Trần Hưng Đạo, phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai, khu vực Bình Định cũ.
Tháp được xếp hạng di tích quốc gia theo quyết định số 92-VHTT/QĐ ngày mười tháng bảy năm một nghìn chín trăm tám mươi, loại hình kiến trúc nghệ thuật. Niên đại của tháp theo các nguồn nghiên cứu là khoảng cuối thế kỷ mười hai đến thế kỷ mười ba. Đây là giai đoạn kiến trúc Champa ở vùng Bình Định cũ có những giao thoa đáng kể với nghệ thuật Khmer từ phía tây.
Ảnh hưởng Khmer trong kiến trúc Tháp Đôi được nhìn thấy rõ nhất ở phần mái. Thay vì chóp nhọn thanh thoát như nhiều tháp Chăm truyền thống, mái của Tháp Đôi nhiều tầng, hơi cong, cho cảm giác đậm đặc và khối. Chính vì vậy, người Pháp từng gọi di tích này là Tour Khmer, nghĩa là Tháp Khmer. Báo Gia Lai ghi lại điều đó như một tên gọi trong tư liệu nghiên cứu.
Khi đứng trong khuôn viên thoáng rộng của di tích và nhìn lên phần mái, cả nhà hãy chú ý đến hai chi tiết trang trí quan trọng. Tại các góc diềm mái có hình chim thần Garuda xòe cánh. Vòng quanh diềm mái có các hình vũ nữ Apsara. Garuda và Apsara đều là hình tượng trong tín ngưỡng Hindu. Garuda là thần điểu, hộ thần của thần Vishnu. Apsara là vũ nữ thiên giới, biểu tượng của cái đẹp và sự ân sủng. Sự xuất hiện của những chi tiết này trên tháp Chăm ở Quy Nhơn là minh chứng cho sự giao thoa sâu sắc giữa văn minh Champa với truyền thống Hindu từ Ấn Độ và ảnh hưởng Khmer từ phía tây.
Thân tháp xây bằng gạch, có cửa chính và các mặt khác có cửa giả. Các nguồn nghiên cứu mô tả chiều cao hai tháp dao động khoảng mười tám đến hai mươi mét, tháp lớn cao hơn tháp nhỏ một chút.
Gần vị trí cụm tháp có hai cây cầu qua sông Hà Thanh. Dân gian đã gắn hình ảnh Tháp Đôi và Cầu Đôi với nhau trong thơ ca địa phương, như một hình tượng về đôi lứa. Câu chuyện thơ ca ấy không phải lý do lịch sử tháp được xây, nhưng nó cho thấy người dân Quy Nhơn yêu ngôi tháp này đến mức nào.
Tháp Đôi nằm giữa thành phố, khuôn viên rộng, đi bộ thoải mái. Khi chiều xuống, ánh nắng cuối ngày đổ dài trên những bức gạch đỏ hơn tám trăm năm tuổi, bóng hai tháp in xuống mặt đất, và phía xa là tiếng sóng biển vọng vào. Ít nơi nào trên đất Việt có cảnh tượng như vậy: tháp Chăm, phố biển, và ký ức hàng nghìn năm hòa vào nhau trong một buổi chiều.