Tháp Dương Long
Ba tháp Chăm đứng thành hàng theo chiều Bắc đến Nam trên vùng đất Tây Sơn xưa. Cao nhất là tháp Giữa, ba mươi tám phẩy tám mươi mốt mét, tức bằng một tòa nhà mười hai tầng. Đây là Tháp Dương Long, một trong những di tích Champa có quy mô đồ sộ nhất còn lại ở Việt Nam.
Cụm tháp có nhiều tên. Trong các văn bản chính thức, Cục Di sản văn hóa ghi tên là Tháp An Chánh, Tháp Bình An và Tháp Ngà. Người Pháp thời thuộc địa gọi là Tour d'Ivoire, nghĩa là Tháp Ngà. Còn tên Dương Long là tên thông dụng ngày nay. Hiện nay tháp thuộc xã Bình An, tỉnh Gia Lai, khu vực Tây Sơn của tỉnh Bình Định cũ.
Niên đại của cụm tháp, theo Cục Di sản văn hóa, là khoảng cuối thế kỷ mười hai đến đầu thế kỷ mười ba. Đây là thời kỳ Vijaya, vương đô của vương quốc Champa ở vùng Bình Định, đang ở giai đoạn phát triển rực rỡ. Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc tại Dương Long thể hiện sự kết hợp giữa phong cách Chăm truyền thống với ảnh hưởng từ nghệ thuật Khmer của vùng Angkor phía tây, tạo ra một ngôn ngữ kiến trúc rất riêng.
Điểm khác biệt lớn nhất của Dương Long so với nhiều tháp Chăm khác là việc sử dụng đá sa thạch phong phú bên cạnh gạch nung. Ở nhiều tháp Chăm, gạch là vật liệu chủ đạo và trang trí chủ yếu nằm trên bề mặt gạch. Tại Dương Long, nhiều chi tiết trang trí được chạm trực tiếp lên các khối đá sa thạch đặt ở chân tháp, khung cửa, cửa giả và diềm mái. Cục Di sản văn hóa ghi nhận các hiện vật và mô típ tìm thấy tại đây gồm phù điêu thần Brahma, mặt Kala, thần Indra cưỡi voi, rắn Naga, sinh vật biển Makara và cánh sen.
Trong số đó, rắn Naga là hình tượng nổi bật nhất tại Dương Long. Báo Gia Lai năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm dẫn ý kiến nhà nghiên cứu cho biết bộ sưu tập phù điêu rắn Naga ở đây phong phú và đa dạng, thể hiện giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa Chăm, Ấn Độ và Khmer. Bảo tàng tỉnh Gia Lai đang lập hồ sơ bộ sưu tập này để đề nghị công nhận bảo vật quốc gia.
Khi quan sát ba tháp, cả nhà sẽ thấy mỗi tháp có tình trạng bảo tồn khác nhau. Tháp Nam, cao ba mươi hai phẩy chín mươi bốn mét, được Cục Di sản văn hóa mô tả là nguyên vẹn nhất trong ba. Đây là tháp dễ quan sát chi tiết kiến trúc nhất: khung cửa chính bằng đá sa thạch còn khá nguyên, và diềm mái có mô típ Gajashimha, tức hình đầu voi mình sư tử. Tháp Giữa là trung tâm, cao nhất, nhưng phần vòm cửa chính, cửa giả và tiền sảnh đã hư hại nhiều. Tháp Bắc, cao ba mươi mốt phẩy bảy mươi sáu mét, hư hại nặng nhất và đã được gia cố từ năm một nghìn chín trăm tám mươi tư. Dù vậy, các chi tiết trang trí còn lại ở cửa giả phía Nam và thân tháp vẫn cho thấy hình sư tử, rắn, người ngồi xếp bằng và người nhảy múa.
Về phía Tây khu tháp chính, qua khai quật khảo cổ đã phát hiện hai kiến trúc gạch khác. Cục Di sản văn hóa ghi chúng có khả năng thuộc tổng thể chung và có thể được xây trước ba tháp chính. Đây là giả thuyết khảo cổ, chưa phải kết luận chắc chắn.
Hơn tám trăm năm phong mưa đã để lại dấu vết rõ ràng. VnExpress năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm đưa tin đơn vị quản lý đã cắm biển khuyến cáo đứng xa chân tháp năm mét, do các khối đá trên cao có nguy cơ rơi đổ. Dù vậy, những gì còn lại vẫn đủ sức khiến người đứng trước chúng lặng đi.
Tháp Dương Long là di tích quốc gia đặc biệt từ tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười lăm. Đứng trước ba khối tháp ở đây, cả nhà đang nhìn vào một trong những công trình điêu khắc và kiến trúc quan trọng nhất còn lại từ vương quốc Champa, dựng lên từ thời Vijaya rực rỡ hơn tám trăm năm trước. Gạch nung đỏ, đá sa thạch xám, những con rắn Naga uốn lượn trên diềm mái, và ba khối tháp vươn thẳng lên bầu trời cao nguyên, vẫn ở đó, vẫn kể chuyện.