Khu di tích danh thắng Yên Tử
Năm một nghìn hai trăm chín mươi ba, một người đàn ông ngoài ba mươi tuổi nhường ngôi vua cho con. Rồi lòng ông ngày càng hướng về phía núi. Ông lần lượt buông bỏ tất cả: ngai vàng, lụa là, an toàn, những tiện nghi mà người thường cả đời chưa bao giờ có. Sáu năm sau, năm một nghìn hai trăm chín mươi chín, ông leo lên núi Yên Tử để tu hành khổ hạnh. Từ đó, núi rừng trở thành nhà của ông. Năm một nghìn ba trăm lẻ tám, ông viên tịch tại am Ngọa Vân trên núi Bảo Đài, hưởng dương năm mươi mốt tuổi.
Người đó là Trần Nhân Tông. Ông không chỉ là một vị vua. Ông là người lãnh đạo Đại Việt hai lần đánh thắng quân Nguyên Mông. Và ông cũng là người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, một dòng thiền thuần Việt, do chính người Việt sáng lập. Và con đường thiền ấy bắt đầu từ chính ngọn núi này.
Yên Tử là ngọn núi cao một nghìn không trăm sáu mươi tám mét, thuộc phường Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh. Đây là "non thiêng" của Phật giáo Việt Nam. Ngày mười hai tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, tại kỳ họp lần thứ bốn mươi bảy của Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO ở Paris, quần thể di tích Yên Tử cùng với Vĩnh Nghiêm ở Bắc Ninh và Côn Sơn, Kiếp Bạc ở Hải Phòng được ghi danh Di sản Văn hóa Thế giới. Đây là Di sản Thế giới thứ chín của Việt Nam, và là hồ sơ di sản theo chuỗi đầu tiên của nước ta, trải dài qua ba tỉnh thành.
UNESCO ghi nhận hai tiêu chí. Tiêu chí thứ ba: thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa Nhà nước, Tôn giáo và Cộng đồng, tạo nên truyền thống văn hóa độc đáo có ý nghĩa toàn cầu. Tiêu chí thứ sáu: minh chứng cho ảnh hưởng của Phật giáo Trúc Lâm trong việc xây dựng quốc gia mạnh, đảm bảo hòa bình và hợp tác khu vực.
Để lên đỉnh, cả nhà có hai lựa chọn. Leo bộ ba nghìn bảy trăm mười chín bậc đá, chia thành ba đoạn, mất khoảng từ bốn đến sáu giờ một chiều. Hoặc đi cáp treo hai tuyến, công nghệ của Pháp, rút ngắn đáng kể thời gian.
Tuyến leo bộ đi qua nhiều điểm quan trọng. Chùa Trình là điểm lễ trình đầu tiên, nơi người hành hương dừng lại thắp hương xin phép trước khi lên núi. Chùa Giải Oan đứng ven suối, gắn với một truyền thuyết: tương truyền khi Trần Nhân Tông quyết chí xuất gia, các cung nữ không chịu được sự chia ly đã gieo mình xuống suối, và nhà vua đã lập đàn cầu giải oan cho họ. Đó là lời kể dân gian, chưa có gì chứng thực trong chính sử. Nhưng nó phản ánh một sự thật: quyết tâm xuất gia của Trần Nhân Tông là tuyệt đối.
Huệ Quang Kim Tháp là tháp đá cao sáu mét tám mươi mốt phân, năm tầng thu dần lên trên, trang trí cánh sen, xây thời Lê. Đây là nơi lưu giữ xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Xung quanh là vườn Huệ Quang với nhiều tháp mộ của các vị tu hành qua ba triều Trần, Lê, Nguyễn.
Chùa Hoa Yên là ngôi chùa trung tâm của quần thể Yên Tử, có từ thời Lý, phát triển lớn mạnh dưới vị Tổ thứ hai Pháp Loa. Đây là một trong những điểm di tích thuộc quần thể được UNESCO ghi danh. Cây đại cổ thụ trước cổng chùa đã hơn bảy trăm năm tuổi.
Và ở đỉnh núi, ở độ cao một nghìn không trăm sáu mươi tám mét, là Chùa Đồng. Ngôi chùa được đúc hoàn toàn bằng đồng nguyên chất, dài bốn phẩy sáu mét, rộng ba phẩy sáu mét, cao ba phẩy ba lăm mét, nặng khoảng bảy mươi tấn. Khánh thành ngày ba mươi tháng một năm hai nghìn không trăm lẻ bảy. Ngôi chùa này được mệnh danh là chùa đồng lớn nhất châu Á ở độ cao này, dù đó mới là một danh xưng quen gọi, chưa phải một kỷ lục đã được đo đếm và so sánh rõ ràng. Từ đây, những ngày trời quang mây tạnh, tầm mắt trải ra khắp vùng Quảng Ninh và chạm tới bóng vịnh Hạ Long ở phía Đông Nam.
Khu rừng quốc gia Yên Tử có diện tích khoảng hai nghìn bảy trăm tám mươi ba héc-ta, với hơn chín mươi ba phần trăm diện tích là rừng tự nhiên. Có tám trăm ba mươi loài thực vật, trong đó một trăm bốn mươi bốn cây Di sản. Đặc biệt là hơn một trăm cây hồng tùng, hay xích tùng, một loài cây quý hiếm, tuổi từ ba trăm đến bảy trăm năm. Leo bộ qua những hàng cây này là đi giữa những sinh vật già hơn cả nhiều triều đại.
Trần Nhân Tông có thể ở lại cung điện, hưởng thụ tất cả quyền lực và tiện nghi một vị vua có thể có. Ông không làm vậy. Không ai biết chính xác điều gì đã thuyết phục ông bước ra khỏi cánh cổng hoàng cung đó. Nhưng dãy núi ông đã chọn để tu hành và sống những năm cuối đời, cả nhà đang đứng ở đó hôm nay.