Vườn Quốc Gia Xuân Sơn
Có một vùng đất ở Phú Thọ mà rừng và đá vôi cùng tồn tại từ trước khi con người đặt tên cho chúng.
Đó là Vườn quốc gia Xuân Sơn, nằm ở huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ, điểm cuối của dãy Hoàng Liên Sơn khi dãy núi này chạm xuống vùng trung du Bắc Bộ. Nơi đây không có biển, không có cát trắng, không có cánh đồng bằng phẳng. Thứ cả nhà sẽ thấy là rừng nhiệt đới phủ lên núi đá vôi, những dòng suối chảy giữa khe đá và những cửa hang tối thẳm chờ khám phá.
Cái đặc biệt của Xuân Sơn so với nhiều vườn quốc gia khác ở miền Bắc là địa hình núi đá vôi. Đá vôi, qua hàng triệu năm bị nước mưa và nước ngầm hòa tan, tạo ra hệ thống hang động bên trong lòng núi. Khu vực có hơn ba mươi hang động, trong đó có những cái tên mà người đi rừng Phú Thọ đều biết. Đó là hang Na, hang Thổ Thần, hang Cỏi, hang Đất, hang Lạng và hang Lun.
Những cái tên ấy không phải tên du lịch được đặt cho đẹp. Chúng là tên gắn với từng địa điểm thực tế, được người Mường và người Dao sống trong vùng lõi và vùng đệm của Vườn dùng qua nhiều thế hệ.
Vườn quốc gia Xuân Sơn không phải tự dưng mà trở thành vườn quốc gia. Trước năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, vùng rừng này không có quy chế bảo vệ chính thức. Năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, Nhà nước đưa nó vào danh sách khu rừng cấm quốc gia. Sáu năm sau, năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, nơi đây trở thành khu bảo tồn thiên nhiên. Và đến ngày mười bảy tháng tư năm hai nghìn lẻ hai, Thủ tướng ký quyết định chính thức nâng hạng thành Vườn quốc gia, với tổng diện tích mười lăm nghìn không trăm bốn mươi tám héc ta.
Ba mốc đó, cả nhà ơi, không phải con số khô khan. Chúng cho thấy Xuân Sơn đã mất gần hai mươi năm để được bảo vệ đúng cách.
Diện tích đó được chia thành ba phân khu. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn chín nghìn héc ta. Phân khu phục hồi sinh thái hơn năm nghìn bảy trăm héc ta. Và phân khu dịch vụ hành chính hơn hai trăm héc ta. Phân khu dịch vụ là nơi cả nhà có thể đến. Còn phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thì sâu thẳm và nguyên vẹn, dành riêng cho rừng và muông thú.
Hệ thực vật ở đây phong phú đến mức khó tin. Người ta đã ghi nhận hơn một nghìn hai trăm năm mươi chín loài thực vật bậc cao, thuộc sáu trăm chín mươi chín chi và một trăm tám mươi lăm họ. Nói cho dễ hình dung, đây là một trong những khu rừng đa dạng nhất vùng núi Bắc Bộ, nơi cây của rừng nhiệt đới và rừng á nhiệt đới cùng mọc trên một triền núi đá vôi.
Khi cả nhà đến Xuân Sơn, điểm bắt đầu hợp lý nhất là khu Bảo tàng thiên nhiên của Vườn. Đây là nơi trưng bày mẫu tiêu bản động thực vật, và những mô hình về đời sống sản xuất của đồng bào Dao và Mường. Nếu cả nhà chưa bao giờ thấy một khu rừng đá vôi trông ra sao từ góc nhìn khoa học, thì bảo tàng là chỗ để hình dung trước, trước khi bước ra ngoài mà nhìn thật.
Sau bảo tàng, một tuyến quen thuộc dành cho gia đình là đi từ Bảo tàng thiên nhiên, qua hang Thổ Thần, hang Na, rồi tới thác Ngọc. Tuyến này đi qua hai hang động và một thác nước, để cả nhà tận mắt thấy cách nước và đá vôi tạc nên nhau qua hàng nghìn năm.
Hang Na là điểm đáng nhớ nhất trong tuyến này. Trong lòng hang, nhũ đá kết tụ tạo hình giống quả na, cùng những khối đá xếp tầng trông như ruộng bậc thang thu nhỏ. Cửa hang hẹp, lòng hang tối, đường vào phải trèo hơn một trăm bậc đá. Không phải hang thoáng rộng kiểu hang động cáp treo, mà là hang đá vôi nguyên bản, mát lạnh và đủ huyền bí để cả nhà nhớ mãi.
Với nhóm có thể lực tốt hơn, còn có tuyến leo lên đỉnh núi Ten hay núi Cẩn. Đường dài và địa hình khó, nhưng nếu cả nhà đủ sức, đứng trên đỉnh nhìn xuống cả một biển rừng phủ trên núi đá vôi Xuân Sơn, cảm giác ấy khác hẳn với việc đứng giữa một quảng trường chụp ảnh.
Nếu muốn chuyến đi đậm thêm hơi thở văn hóa, cả nhà có thể ghé bản Dù, bản Lấp hay bản Cỏi. Đây là những bản làng của người Mường và Dao sống trong vùng lõi và vùng đệm của Vườn. Khói bếp, tiếng gà, mái nhà sàn nép vào chân núi, tất cả đều là cuộc sống thật chứ không phải sân khấu dựng sẵn. Đến đây với một tấm lòng hỏi han chân thành, cả nhà sẽ được đón bằng sự ấm áp của người miền núi.
Trong những hang đá vôi như hang Na, có một điều khiến người ta lặng đi khi biết. Mỗi nhánh nhũ đá lóng lánh trên trần hang hình thành chậm, rất chậm, có khi cả vài chục năm mới dày thêm được vài milimet. Cái cả nhà nhìn thấy trong một buổi chiều là công trình của thời gian, được nước và đá kiên nhẫn tạc nên qua hàng vạn năm.
Xuân Sơn nằm cách Hà Nội khoảng một trăm hai mươi cây số, là điểm cuối của dãy Hoàng Liên Sơn cúi mình xuống vùng trung du. Gần đến vậy mà vẫn còn nguyên một vùng rừng hoang sơ, đủ để cả nhà thấy mình lạc vào một thế giới khác.
Xuân Sơn không phải nơi đến một lần rồi thôi. Lần đầu, cả nhà mới chỉ chạm được phần nổi của núi rừng. Để rồi lần thứ hai, thứ ba, đi tuyến khác, vào mùa khác, một vẻ đẹp mới lại lặng lẽ hiện ra giữa rừng già và đá vôi, như chưa từng có ai nhìn thấy nó trước mình.
---