Bản Pa Khen – Thung lũng mận Nà Ka
Tháng năm trên cao nguyên Mộc Châu, nếu đi qua khu vực thung lũng Nà Ka thuộc tiểu khu Pa Khen, cả nhà có thể thấy điều này: những cây mận cổ thụ gốc sần sùi, cành chắc nịch, quả mận hậu tím đen chín mọng treo nặng trĩu từng chùm. Vào đúng mùa, đây là một trong những cảnh quan nông nghiệp đẹp nhất cao nguyên Mộc Châu.
Khu vực này có tên là thung lũng mận Nà Ka, thuộc tiểu khu Pa Khen, nay là phường Cờ Đỏ của thị trấn Nông trường Mộc Châu cũ. Theo nguồn thông tin đối ngoại tỉnh Sơn La, mùa hoa mận ở đây vào khoảng tháng một, tháng hai, khi cả thung lũng phủ trắng hoa mận giữa trời còn se lạnh. Mùa mận chín là cuối tháng tư đến tháng sáu, khi quả chuyển sang tím đen và ngọt.
Cây mận hậu không phải giống bản địa của cao nguyên Mộc Châu. Báo Sơn La ghi giống mận này được đưa vào trồng từ những năm một nghìn chín trăm tám mươi. Sau hơn bốn mươi năm, cây mận đã trở thành cây trồng chủ lực và là một phần bản sắc nông nghiệp của Mộc Châu. Ngày hội hái quả mận hậu huyện Mộc Châu năm hai nghìn không trăm mười chín được tổ chức ngay tại thung lũng mận Nà Ka, bản Pa Khen một.
Huyện Mộc Châu đã phê duyệt quy hoạch khoanh vùng bảo vệ và phát triển thung lũng mận Nà Ka với tổng diện tích chín mươi héc ta. Đây là tín hiệu cho thấy địa phương muốn giữ cảnh quan này, không để phát triển tràn lan làm mất đi không gian nông nghiệp đặc trưng.
Nhưng Pa Khen không chỉ có mận. Tiểu khu này có cộng đồng Mông đông đảo: Báo Sơn La ghi trên bảy mươi phần trăm dân số là người Mông. Và theo Báo Sơn La, tại Pa Khen còn có những hộ dân lưu giữ nghề làm hương truyền thống của người Mông. Nguyên liệu làm hương được bài báo ghi rõ: bột gỗ nghiến, thông, đinh hương, bột vỏ cây nhớt và vỏ cây dổi. Đây là loại nghề thủ công gắn với tín ngưỡng, được truyền từ đời này sang đời khác.
Nếu cả nhà được dịp chứng kiến quá trình làm hương, đó là cơ hội hiếm có. Đây là sinh hoạt văn hóa gắn với tín ngưỡng, không phải tiết mục trình diễn, nên càng đáng quý.
Vào chính vụ từ cuối tháng tư, cả vùng rộn ràng hẳn lên. VOV từng mô tả cảnh nhộn nhịp ấy ở các thung lũng như Nà Ka, Mu Náu, Pa Phách, Pa Khen. Nhiều nhà vườn mở cửa cho khách vào tận gốc, tự tay hái những chùm mận tím đen và cắn ngay quả vừa hái, còn nguyên vị ngọt mát của núi rừng.
Pa Khen là một khu dân cư có đất nông nghiệp, vườn cây và người dân đang sống thực sự. Nhịp của nơi này chảy theo nhịp của bản làng, không phải nhịp của một điểm tham quan dàn dựng.
Và có lẽ đó chính là điều làm Pa Khen đẹp theo cách riêng. Một thung lũng nơi mùa xuân hoa mận phủ trắng giữa trời se lạnh, rồi đến đầu hè quả chín tím đen trĩu cành, thoảng trong gió là mùi hương trầm của người Mông bao đời gìn giữ.