Bảo tàng Đắk Lắk
Tây Nguyên có nhiều cách để bắt đầu, nhưng bắt đầu bằng Bảo tàng Đắk Lắk là một trong những lựa chọn sáng suốt nhất.
Chúng ta đang đứng trước số không hai Y Ngông, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk. Đây là Bảo tàng Đắk Lắk, một nơi không chỉ để trưng bày hiện vật. Đây là nơi ta đến để nghiên cứu, sưu tầm, gìn giữ và hiểu vùng đất, trước khi thật sự bước vào vùng đất ấy.
Trước khi bước vào, hãy nhìn tòa nhà một lần. Công trình này được khởi công năm hai nghìn không trăm linh tám và khánh thành ngày hai mươi mốt tháng mười một năm hai nghìn không trăm mười một. Kiến trúc của nó lấy cảm hứng từ nhà dài Êđê, nhưng dựng bằng bê tông, kính, hợp kim và bảng màu hiện đại. Nó không sao chép nguyên mẫu nhà dài. Nhưng dáng vươn dài, nhịp kiến trúc và cảm giác gắn với bản sắc địa phương là có thật. Đây là một công trình kết hợp phong cách hiện đại với truyền thống của các dân tộc Tây Nguyên.
Lịch sử của bảo tàng bắt đầu lâu hơn nhiều so với tòa nhà hiện tại. Từ chủ trương của Nghị quyết Tỉnh ủy Đắk Lắk lần thứ bảy, Nhà Truyền thống tỉnh Đắk Lắk được thành lập vào ngày mùng hai tháng chín năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy. Trụ sở ban đầu đặt tại số không một Lê Duẩn, với khoảng năm trăm hiện vật. Đến năm một nghìn chín trăm chín mươi, nơi này đổi tên thành Bảo tàng tổng hợp tỉnh Đắk Lắk, quen gọi là Bảo tàng Đắk Lắk. Năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, nơi đây được công nhận là bảo tàng hạng hai. Và đến năm hai nghìn không trăm mười bốn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng một cho bảo tàng. Từ một nhà truyền thống địa phương với năm trăm hiện vật, nơi này đã trở thành chốn lưu giữ nhiều lớp ký ức của Tây Nguyên.
Bên trong bảo tàng có ba không gian trưng bày thường xuyên. Mạch đầu tiên là Văn hóa dân tộc. Không gian này rộng hơn bảy trăm mét vuông, với hơn bốn trăm năm mươi hiện vật, cùng hàng trăm bức ảnh và những thước phim. Khi đi qua đây, cả nhà sẽ gặp chiêng, ché, ghế K'pan, thuyền độc mộc, trang phục, trang sức, nhạc cụ tre nứa, sản phẩm đan lát, rèn, gốm, dệt và dụng cụ gắn với đời sống buôn làng. Nhưng điểm nhấn thực sự không nằm ở từng món đồ, mà ở cách ta hiểu những món đồ ấy trong bối cảnh cộng đồng đã tạo ra chúng.
Có một chi tiết cần nói với cả nhà về cồng chiêng. Khi nhìn bộ chiêng nằm trong tủ kính, đừng nghĩ đến một nhạc cụ để biểu diễn. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể, trải trên nhiều tỉnh Tây Nguyên, trong đó có Đắk Lắk. Cái được ghi danh không phải là cái chiêng, mà là cả một không gian. Đó là cộng đồng, là lễ nghi, là môi trường diễn xướng, là ký ức và thực hành xã hội cùng tạo nên. Đây là điều quan trọng nhất khi ta đứng trước một bộ chiêng ở bất kỳ bảo tàng nào.
Mạch thứ hai là Lịch sử. Không gian này đưa cả nhà qua thời tiền sơ sử, qua các giai đoạn cận hiện đại, qua những biến cố và những công cuộc dựng xây của vùng đất Đắk Lắk. Đứng ở đây, ta thấy một Đắk Lắk được kể bằng nhiều lớp thời gian chồng lên nhau.
Mạch thứ ba là Đa dạng sinh học. Đây là phần kết nối câu chuyện văn hóa với câu chuyện tự nhiên. Rừng, nguồn nước, đất bazan, muông thú và cây cỏ đều có mặt ở đây. Hiểu Tây Nguyên mà tách khỏi rừng, khỏi nước, khỏi đất là hiểu thiếu. Không gian này nhắc ta về điều đó.
Tổng diện tích trưng bày của bảo tàng là khoảng hai nghìn năm trăm mét vuông, còn tổng diện tích xây dựng hơn chín nghìn mét vuông. Đây là một không gian lớn. Nhưng hành trình đáng kể không nằm ở số lượng hiện vật ta đi qua, mà ở chất lượng của sự chú ý ta mang theo.
Có một chi tiết rất riêng của Bảo tàng Đắk Lắk. Đây là bảo tàng đầu tiên ở Việt Nam dùng bốn ngôn ngữ trong trưng bày, gồm tiếng Việt, tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Êđê. Tiếng Êđê là tiếng của cư dân tại chỗ đông đảo trên đất này. Việc nó được đặt ngang hàng cạnh tiếng Pháp và tiếng Anh trong một tủ kính trưng bày không phải là chuyện trang trí. Đó là cách bảo tàng tự định vị mình. Không chỉ để giới thiệu Đắk Lắk ra bên ngoài, mà còn để chính người dân nơi đây nhìn thấy tiếng nói của mình được trân trọng.
Khuôn viên bảo tàng nằm ngay trong không gian của Di tích Biệt điện Bảo Đại, cây xanh bao phủ bốn bề. Bảo tàng từng mô tả nơi này như một khu rừng giữa lòng thành phố. Bước ra sân, dưới những tán cây cổ thụ, ta hiểu rằng bảo tàng không hề tách rời khỏi đất trời Buôn Ma Thuột, mà mọc lên từ chính cảnh quan ấy.
Bảo tàng Đắk Lắk không phải điểm dừng cuối. Nó là điểm mở đầu đẹp nhất. Sau khi hiểu chiêng không chỉ là nhạc cụ, hiểu nhà dài không chỉ là kiến trúc, hiểu rừng không chỉ là cây, ta sẽ nhìn các buôn làng, hồ Lắk, Buôn Đôn và Yok Đôn theo một cách khác hẳn. Không còn nhìn như một người khách lạ đến xem, mà như một người đã mang trong mình đôi chút Tây Nguyên, đang trở về để gặp lại nó.