Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Việt Nam có năm mươi tư dân tộc anh em. Người Việt, còn gọi là người Kinh, là dân tộc đa số, chiếm khoảng tám mươi lăm phần trăm dân số. Năm mươi ba dân tộc còn lại là các dân tộc thiểu số, sống chủ yếu ở miền núi, trải từ Bắc vào Nam.
Cả nhà thử tưởng tượng được gặp đủ cả năm mươi tư dân tộc ấy trong một buổi chiều, mà không phải đi hàng nghìn cây số. Có một nơi như thế ở ngay Hà Nội.
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam được thành lập theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ ngày hai mươi bốn tháng mười năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm. Khánh thành chính thức ngày mười hai tháng mười một năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, đúng dịp Hội nghị thượng đỉnh các nước sử dụng tiếng Pháp tổ chức tại Hà Nội. Tổng thống Pháp Jacques Chirac đích thân đến cắt băng khánh thành, cùng với Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình. Đó là dấu ấn quan hệ Việt Pháp ở một tầm văn hoá đặc biệt.
Bảo tàng nằm trên đường Nguyễn Văn Huyên, quận Cầu Giấy, cách trung tâm Hà Nội khoảng tám cây số về phía tây. Tên đường đặt theo giáo sư Nguyễn Văn Huyên, nhà dân tộc học đầu tiên của Việt Nam được đào tạo tại Pháp. Ông bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Sorbonne năm một nghìn chín trăm ba mươi tư, và trở thành Bộ trưởng Bộ Giáo dục đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Ông giữ cương vị ấy từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm. Không phải ngẫu nhiên bảo tàng đặt trên con phố mang tên ông.
Bảo tàng có ba khu trưng bày. Toà Trống đồng trưng bày trong nhà về năm mươi tư dân tộc Việt Nam. Tầng một dành cho các dân tộc miền núi phía Bắc như Tày, Thái, Mường, Dao, H'Mông. Tầng hai dành cho các dân tộc Trường Sơn, Tây Nguyên và đồng bằng. Toà Cánh diều khánh thành năm hai nghìn không trăm mười ba, trưng bày văn hoá các dân tộc Đông Nam Á. Và phần mà gần như tất cả khách đều nói là đặc sắc nhất, đó là Vườn Kiến trúc ngoài trời.
Trong Vườn Kiến trúc, cả nhà sẽ thấy mười đến mười một ngôi nhà dân tộc được dựng với tỷ lệ một trên một, tức là nhà thật, không thu nhỏ, không phóng to. Và đây mới là điều đặc biệt. Những ngôi nhà này không do người Kinh dựng lại. Chúng được dựng bởi chính các nghệ nhân của từng dân tộc, từ các vùng về Hà Nội thi công ngay tại chỗ, bằng gỗ, tre, lá, cọc gỗ của quê hương họ. Đó là sự chính xác về dân tộc học mà ít bảo tàng ngoài trời nào trên thế giới làm được.
Ngôi nhà khó quên nhất trong Vườn Kiến trúc là nhà rông Bana, cao tới mười chín mét, sừng sững vươn lên giữa vườn. Đây là nhà cộng đồng của làng người Bana ở Bắc Tây Nguyên, nơi tổ chức lễ hội, tiếp khách quý, cất giữ cồng chiêng của làng. Mái nhà rông cao và nhọn vút, là ngôi nhà cao nhất làng, thể hiện sức mạnh và uy tín của cả cộng đồng.
Nhà dài Ê Đê dài hơn bốn mươi mét. Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, quyền thừa kế thuộc về phụ nữ. Mỗi khi con gái lấy chồng, gia đình kéo dài nhà thêm một gian để đón cặp đôi mới về sống cùng. Nên chiều dài của nhà phản ánh số thế hệ phụ nữ trong dòng họ. Nhà có thể dài đến năm mươi, thậm chí một trăm mét.
Và còn nhà mồ Gia-rai, với những tượng người gỗ đứng vây quanh. Đây là một trong những phần ít được biết đến nhất, mà cũng đặc sắc bậc nhất của Vườn Kiến trúc. Nhà mồ là kiến trúc tang lễ của người Gia-rai. Sau khi người chết được chôn, con cháu dựng nhà mồ trên mộ, và quanh đó đặt những tượng người gỗ. Có người đang khóc, người đang vỗ tay tiễn đưa, người mẹ đang bế con, đôi nam nữ ôm nhau. Tất cả là những con người đa cảm xúc tiễn đưa người đã khuất. Đây là một trong những hình thức điêu khắc dân gian độc đáo nhất Việt Nam và Đông Nam Á.
Vào cuối tuần và những dịp lễ hội, bảo tàng rộn ràng các buổi trình diễn nghề thủ công. Đây là múa rối nước, kia là nặn tò he, dệt thổ cẩm, làm gốm, in tranh dân gian Đông Hồ. Sôi động nhất là dịp Tết Trung thu và Tết Nguyên đán, khi cả khuôn viên ngập trong tiếng trống, tiếng cười và sắc màu.
Cứ thong thả đi hết ba khu, cả nhà sẽ thấy như mình vừa đi một vòng khắp đất nước. Từ mái nhà rông vút cao của Tây Nguyên, đến gian nhà dài Ê Đê nối tiếp bao thế hệ, đến những tượng gỗ nhà mồ Gia-rai lặng lẽ tiễn đưa. Tất cả năm mươi tư dân tộc anh em, cùng tụ về dưới một mảnh trời Hà Nội, chờ cả nhà đến gặp. ---