Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, một hoạ sĩ ở Hà Nội vẽ chân dung một bé gái tám tuổi. Cô bé là cháu họ của ông. Tên cô bé là Thuý.
Bức tranh hoàn thành. Hoạ sĩ Trần Văn Cẩn đặt cho nó một cái tên thật giản dị, "Em Thuý". Kích thước khiêm tốn, sáu mươi phẩy năm nhân bốn mươi lăm phẩy năm centimet. Nhưng trong ánh mắt của bé Thuý có điều gì đó khiến người xem không sao rời mắt được. Hơn sáu mươi năm sau khi bức tranh ra đời, bà Thuý vẫn còn sống, và đã đến bảo tàng để đứng trước chính chân dung của mình ngày bé. Khoảnh khắc đó, theo những ai chứng kiến, thật khó mà tả nổi.
Hôm nay bức tranh ấy nằm ở số sáu mươi sáu phố Nguyễn Thái Học, trong Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Và nó là một Bảo vật quốc gia.
Toà nhà này không phải lúc nào cũng là bảo tàng. Thập niên một nghìn chín trăm ba mươi, người Pháp xây nó làm nhà nội trú cho con gái các quan chức Pháp từ khắp Đông Dương về Hà Nội học. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai, Bộ Văn hoá tiếp nhận và bắt đầu cải tạo. Các kiến trúc sư Việt Nam đã thêm vào toà nhà gốc Tây Âu những chi tiết đình làng, mái cong, đầu đao, hoa văn. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu, bảo tàng khánh thành với bộ sưu tập gần hai mươi nghìn tác phẩm.
Chín Bảo vật quốc gia. Gần hai mươi nghìn hiện vật. Nhưng câu chuyện thú vị nhất ở đây không nằm ở những con số. Đó là câu chuyện về một thế hệ hoạ sĩ.
Năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, người Pháp mở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội. Kiến trúc sư và hoạ sĩ người Pháp Victor Tardieu đứng đầu trường. Trường dạy kỹ thuật Tây phương, sơn dầu, bố cục, giải phẫu. Nhưng học sinh là người Việt. Họ mang vào đó chất liệu Á Đông, lụa, sơn mài, phong cách dân gian. Kết quả là một thứ gì đó chưa từng tồn tại trước đó: hội hoạ hiện đại Việt Nam.
Những tên tuổi ra từ ngôi trường ấy: Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm. Phần lớn tranh trong bảo tàng là của họ. Và bốn người trong số đó được giới chuyên môn coi là đỉnh cao, gọi ngắn gọn là bộ tứ Sáng, Nghiêm, Liên, Phái.
Cả nhà muốn hiểu vì sao sơn mài Việt Nam nổi tiếng thế giới, hãy đứng trước bức "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ" của Nguyễn Sáng. Tấm tranh rộng một trăm hai mươi hai phẩy ba nhân một trăm tám mươi centimet, to gần bằng cả một bức tường. Ông vẽ nó năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba bằng kỹ thuật sơn mài. Tranh kể lại lễ kết nạp Đảng cho các chiến sĩ ngay trong chiến hào Điện Biên Phủ năm một nghìn chín trăm năm mươi tư. Trong tranh có người bị thương, người còn cầm súng. Nhưng tất cả đều đứng nghiêm trang. Đó chính là điều tác phẩm muốn nói.
Sơn mài vốn là kỹ thuật mỹ nghệ truyền thống của Việt Nam, dùng để làm đồ thờ và đồ trang trí. Các hoạ sĩ thế kỷ hai mươi đã đưa nó thành chất liệu hội hoạ thực thụ. Nhìn bề mặt tranh sơn mài, cả nhà sẽ thấy độ sâu và ánh sáng khác hoàn toàn với sơn dầu. Đây là đóng góp riêng của mỹ thuật Việt Nam cho nghệ thuật thế giới.
Còn bức "Hai thiếu nữ và em bé" của Tô Ngọc Vân, vẽ năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, cũng là Bảo vật quốc gia. Và tranh "Phố Phái" của Bùi Xuân Phái, những bức vẽ về phố cổ Hà Nội mà ai cũng nhận ra ngay, cũng có trong bộ sưu tập.
Và rồi cả nhà hãy quay lại đứng trước bức sơn dầu "Em Thuý" một lần nữa. Trần Văn Cẩn để ánh sáng đổ từ phía trái, gợn một vệt bóng thật nhẹ trên tà áo trắng của bé Thuý. Cái đầu nhỏ hơi nhỉnh so với thân, đúng dáng một đứa trẻ. Ánh mắt thì trong veo mà vẫn có chiều sâu. Kỹ thuật là của người Pháp. Nhưng cái nhìn ấy là của Việt Nam.
Cả nhà cứ đứng đó một lúc, giữa căn phòng yên tĩnh, nơi ánh mắt một bé gái tám tuổi của năm xưa vẫn lặng lẽ nhìn ra, qua bao nhiêu mùa người đến rồi đi. Cả một thế hệ hoạ sĩ đã gửi lại đây những gì đẹp nhất họ vẽ ra. Và họ vẫn đang chờ cả nhà bước qua cánh cổng số sáu mươi sáu phố Nguyễn Thái Học, để gặp.