Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Một chiếc ghế mây, một tấm rèm hoa, và một cô bé tám tuổi ngồi thật ngoan, hai bàn tay nắm lại đặt trên lòng.
Đó là năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, trong một căn phòng trên phố Hàng Cót, Hà Nội. Cô bé tên là Thúy, con gái lớn nhất trong một gia đình có bốn anh chị em. Hôm ấy Thúy mặc chiếc áo lụa Hà Đông màu phớt hồng. Người bác họ của em là hoạ sĩ Trần Văn Cẩn. Nhìn thấy cháu trong tà áo lụa ấy, ông liền bảo em ngồi xuống để ông vẽ.
Thế là Thúy ngồi trên ghế mây, người hơi nghiêng sang trái. Hoạ sĩ chậm rãi đưa từng nét sơn dầu. Ông vẽ đôi mắt đen láy, to tròn. Ông vẽ đôi má bầu bĩnh, đôi môi chúm chím, mái tóc rẽ ngôi lệch. Khi tranh xong, ông đặt cho nó một cái tên giản dị như tiếng gọi ở nhà: "Em Thúy".
Bức tranh không lớn. Nó cao sáu mươi phẩy năm, rộng bốn mươi lăm phẩy năm centimet. Vậy mà hơn tám mươi năm nay, biết bao người đã đứng lặng trước nó, như thể cô bé sắp cất tiếng chào.
Hôm nay, Em Thúy ngồi ở số sáu mươi sáu phố Nguyễn Thái Học, trong Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Và ngôi nhà giữ em cũng có một câu chuyện riêng.
Toà nhà được người Pháp xây vào thập niên một nghìn chín trăm ba mươi. Thuở ấy, đây là nhà nội trú cho con gái các quan chức Pháp từ khắp Đông Dương về Hà Nội đi học. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai, Bộ Văn hoá cải tạo toà nhà, thêm vào dáng nhà Tây những nét kiến trúc đình làng Việt Nam. Ngày hai mươi tư tháng sáu năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu, bảo tàng chính thức mở cửa đón khách. Một ngôi nhà từng nuôi những cô bé đi học, nay lại giữ chân dung một cô bé.
Nhưng vì sao một bức chân dung nhỏ lại quý đến thế? Lời đáp nằm ở năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, khi hoạ sĩ người Pháp Victor Tardieu sáng lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội. Học trò người Việt vào trường học hội hoạ, điêu khắc, kiến trúc, lịch sử nghệ thuật và cả nghề thủ công. Họ học lối vẽ của phương Tây. Rồi chính họ làm hồi sinh hai chất liệu rất riêng của quê hương mình là lụa và sơn mài.
Trần Văn Cẩn là một trong những học trò ấy. Cũng từ ngôi trường này bước ra những cái tên về sau thành danh hoạ: Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Gia Trí. Nguyễn Sáng cũng học ở đây. Còn Dương Bích Liên vào học khoá cuối cùng của trường. Tranh của cả một thế hệ ấy nay cùng ở trong bảo tàng với Em Thúy.
Trong số ấy có bức "Hai thiếu nữ và em bé" của Tô Ngọc Vân, vẽ bằng sơn dầu năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn. Tranh cao hơn một mét. Hai cô gái mặc áo dài ngồi tâm sự ngoài hiên nhà, bên cạnh là một chú bé đang mải chơi. Chỉ là một buổi yên bình ngày xưa, được giữ lại mãi mãi.
Nguyễn Sáng thì có bức sơn mài "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ", vẽ năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba. Tranh rộng một trăm tám mươi centimet, cao một trăm hai mươi hai phẩy ba centimet, lớn gấp nhiều lần Em Thúy. Trên mặt tranh là những sắc màu truyền thống của sơn mài: đỏ son, vàng, bạc, trắng vỏ trứng. Đứng gần, mặt sơn mài ánh lên một vẻ rất khác tranh sơn dầu.
Nguyễn Sáng còn có ba người bạn hoạ sĩ nữa là Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên và Bùi Xuân Phái. Giới mỹ thuật gọi bốn ông bằng một cái tên ngắn gọn: bộ tứ Sáng, Nghiêm, Liên, Phái, đỉnh cao của hội hoạ hiện đại Việt Nam. Bùi Xuân Phái thì vẽ phố cổ Hà Nội nhiều đến nỗi người ta gọi tranh ông là "Phố Phái". Tranh của ông cũng có mặt trong bảo tàng này.
Bảo tàng còn rộng hơn thế nhiều. Nơi đây giữ gần hai mươi nghìn hiện vật và tác phẩm, hơn hai nghìn món được bày trên ba tầng nhà. Có tượng đá Chăm Pa, có phù điêu thời Lý, thời Trần, có nghệ thuật đình làng, có đồ gốm truyền thống. Trong kho báu ấy có chín Bảo vật quốc gia. Năm hai nghìn không trăm mười ba, Em Thúy, "Hai thiếu nữ và em bé" và bức sơn mài của Nguyễn Sáng cùng được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Nhưng có một thời, Em Thúy đã bị ốm. Khí hậu nóng ẩm làm lớp vải toan chùng xuống, sợi vải yếu đi. Mặt tranh bám bụi, bám muội khói thuốc lá, có cả dấu vết côn trùng. Lớp sơn nứt nhiều chỗ, có chỗ đã bong ra. Năm hai nghìn không trăm linh bốn, bảo tàng cùng một chuyên gia phục chế người Úc bắt tay chữa cho bức tranh.
Việc chữa tranh đi qua bảy bước. Người ta chụp ảnh, ghi lại từng vết hỏng. Người ta làm sạch mặt tranh, gỡ bỏ những lớp sơn bóng cũ, vẽ lại những chỗ bong và làm cho tranh một chiếc khung mới. Chính người chuyên gia ấy đã ví bức tranh nhỏ này là nàng Mona Lisa của Việt Nam. Và Em Thúy đã khỏe lại.
Còn cô bé ngồi ghế mây năm nào thì sao? Thúy lớn lên, học sư phạm và trở thành cô giáo Nguyễn Minh Thúy. Bà dạy văn, dạy sử, dạy địa cho bao lớp học trò. Những năm còn khỏe, bà vẫn được người con trai cả đưa đến bảo tàng. Một bà giáo đã có tuổi đứng trước chính mình năm tám tuổi. Bà mất năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, khi đã tám mươi chín tuổi.
Đứng trước Em Thúy, cả nhà cứ lặng yên một chút mà nhìn vào đôi mắt đen láy kia. Cô bé hình như cũng đang nhìn lại.
Trong gian phòng tranh lặng lẽ của bảo tàng, tấm rèm hoa vẫn ở sau lưng em. Chiếc áo lụa vẫn phớt hồng. Hai bàn tay nhỏ vẫn nắm lại đặt trên lòng. Ngoài kia, người đến rồi người đi, mùa này nối mùa khác. Còn Em Thúy thì vẫn tám tuổi, vẫn ngồi ngoan trên chiếc ghế mây, nhìn ra.