Buôn Jun - Buôn M'Liêng
Có một câu hỏi không dễ trả lời khi đến buôn làng Tây Nguyên: đây là văn hóa sống hay văn hóa trưng bày? Ở buôn Jun và buôn M'Liêng bên hồ Lắk, câu trả lời vẫn đang được viết mỗi ngày bởi chính người dân trong buôn.
Buôn Jun nằm ở thị trấn Liên Sơn, huyện Lắk, tỉnh Đắk Lắk. Cả buôn có một trăm mười bảy hộ, bốn trăm năm mươi khẩu, và khoảng chín mươi lăm phần trăm là người M'nông. Cuối năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, buôn Jun chính thức được công bố là điểm đến du lịch cộng đồng. Trước đó đã nhiều năm, người dân tự mình làm du lịch: đón khách ngủ nhà dài, đưa khách đi thuyền, và đánh cồng chiêng cho khách nghe.
Trong buôn hiện có tám nhà dài đón khách lưu trú, hai nhà hàng, năm cơ sở bán đồ lưu niệm và hai đội chiêng. Những con số đó cho thấy du lịch ở đây không phải mô hình áp từ trên xuống, mà là sáng kiến lớn lên từ chính bàn tay người dân trong buôn.
Cả nhà ơi, có một điều cần ghi nhớ khi bước vào buôn Jun: đây là một buôn đang sống, không phải một khu trưng bày. Sau những mái nhà dài là bữa cơm, là tiếng trẻ con, là nhịp sống thường ngày của bà con. Mình đến đây như một người khách được mời vào nhà, chứ không phải người xem đi qua một gian triển lãm.
Từ bến thuyền gần buôn Jun, cả nhà có thể bước xuống một chiếc thuyền độc mộc, loại thuyền đẽo từ nguyên một thân cây, để trôi ra giữa hồ Lắk. Mặt hồ rộng mở, núi rừng soi bóng, và chiếc thuyền nhỏ lặng lẽ rẽ nước. Có những buổi mặt nước phẳng như gương, nhưng vào mùa gió, mùa mưa, sóng cũng biết nổi lên dập dềnh. Ngồi trên thuyền độc mộc giữa lòng hồ, mình mới thấy người M'nông đã sống cùng nước, cùng rừng gần gũi đến nhường nào.
Cách trung tâm huyện Lắk chừng năm cây số là buôn M'Liêng, thuộc xã Đắk Liêng, một buôn cổ của người M'nông Rlăm. Nơi đây vẫn còn lưu giữ những nếp nhà dài, những tập quán cộng đồng và tiếng cồng chiêng truyền đời. Từ năm hai nghìn không trăm linh sáu, một dự án bảo tồn buôn văn hóa truyền thống đã được mở ra ở M'Liêng. Đến năm hai nghìn không trăm mười một, buôn lại được chọn để gìn giữ không gian văn hóa cồng chiêng.
Nhưng cả nhà ơi, bảo tồn không có nghĩa là mọi thứ đứng yên nguyên si. Hơn chín mươi phần trăm nhà ở trong buôn vẫn là nhà dài của người M'nông, chỉ có điều vật liệu đã đổi khác vì gỗ rừng ngày một khan hiếm. Người ta vẫn phải thay mái khi nhà dột, vẫn phải dùng vật liệu mới khi không còn gỗ cổ thụ. Cái được giữ lại không phải chỉ là hình dáng bên ngoài, mà là lối sống cộng đồng, là cách bà con sinh hoạt, hành lễ và ca hát cùng nhau.
Giữa khuôn viên Nhà văn hóa cộng đồng buôn M'Liêng có một cây đa cổ thụ, được gắn biển bảo tồn cây cổ thụ năm hai nghìn không trăm mười bảy. Đứng dưới tán đa rợp mát ấy, cả nhà sẽ hiểu vì sao người M'nông coi cây là cây thiêng, là chỗ dựa của cả buôn làng giữa đất trời.
Rồi đến tiếng cồng chiêng. Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào ngày hai mươi lăm tháng mười một năm hai nghìn không trăm linh năm. Khi ngồi nghe chiêng trong một buổi tối ở buôn, cả nhà hãy nhớ rằng đây là một di sản sống. Giá trị thật của tiếng chiêng nằm trong lễ hội, trong mối dây giữa con người với tổ tiên và thần linh, chứ không chỉ là âm thanh vang lên cho khách. Một buổi biểu diễn không thể thay cho cả đời sống nghi lễ của cộng đồng. Nhưng đó vẫn là dịp quý để nghe âm thanh thật và gặp những người chơi chiêng thật, ngay giữa buôn làng của họ.
Buôn Jun và buôn M'Liêng không phải nơi để ghé qua chụp một tấm ảnh rồi đi. Đây là nơi để ngồi lại, ăn một bữa cơm cùng bà con, nghe người trong buôn kể chuyện làng. Và rồi cả nhà sẽ dần hiểu: văn hóa Tây Nguyên không phải một tủ kính đựng trang phục và nhạc cụ, mà là cách một cộng đồng đã chọn để sống cùng hồ, cùng rừng, và cùng nhau qua biết bao thế hệ. Bên hồ Lắk, tiếng chiêng vẫn ngân, và buôn làng vẫn thở nhịp sống của riêng mình.