Gành Đá Đĩa
Dải bờ biển Phú Yên có nhiều điều kỳ lạ, nhưng có một nơi mà khách đứng trước mà cứ tưởng mình đang nhìn vào một bức tranh được ai đó sắp xếp quá kỹ lưỡng, quá hoàn hảo đến mức khó tin là thiên nhiên. Đó là Gành Đá Đĩa.
Gành Đá Đĩa nằm ở thôn Phú Hạnh, khu vực Tuy An cũ, cách trung tâm Tuy Hòa khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi cây số về phía bắc theo tuyến ven biển. Sau sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, điểm này thuộc xã Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk. Dù tên tỉnh thay đổi, cảnh quan ở đây vẫn như cũ, vẫn là những cột đá bazan đứng liền khít nhau bên mép biển Đông.
Vậy đá ở đây trông như thế nào? Hãy hình dung hàng nghìn chiếc đĩa đá xếp chồng lên nhau thành từng cột, rồi các cột ấy chen sát nhau thành một bãi rộng khoảng năm mươi mét và kéo dài hơn hai trăm mét. Mặt cắt của mỗi cột có hình ngũ giác hoặc lục giác, đều đặn đến kỳ lạ. Khi sóng biển đập vào, nước trắng xóa bắn lên trên nền đá đen sẫm, tạo ra khung cảnh mà khách nào cũng muốn dừng lại chụp ảnh.
Câu hỏi nhiều người hay hỏi nhất là: tại sao đá lại có hình dạng kỳ lạ như vậy? Câu trả lời đến từ lòng đất, cách đây rất lâu. Đá ở Gành Đá Đĩa là đá bazan, được hình thành từ hoạt động phun trào núi lửa. Khi nham thạch nóng chảy gặp điều kiện nguội lạnh và đông cứng, khối đá chịu ứng lực co rút, nứt ra theo nhiều hướng. Quá trình co rút này tạo nên các vết nứt dọc, ngang và chéo, khiến khối đá vỡ ra thành những cột có tiết diện đa giác rất đều. Các cột có phần chìm dưới nước, có phần nổi trên bờ, tạo nên hình ảnh vừa lạ vừa quen mà cổng du lịch Phú Yên đã so sánh với những chiếc đĩa xếp chồng.
Vì giá trị địa chất và cảnh quan độc đáo, Gành Đá Đĩa được xếp hạng danh thắng cấp quốc gia từ ngày hai mươi ba tháng một năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy. Đến ngày ba mươi mốt tháng mười hai năm hai nghìn không trăm hai mươi, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số hai nghìn hai trăm tám mươi để xếp hạng Gành Đá Đĩa là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là danh hiệu cao nhất trong hệ thống xếp hạng di tích của Việt Nam, và nó nói lên rất rõ giá trị của nơi này.
Bên cạnh cảnh quan địa chất, khu vực Phú Hạnh và Tuy An xung quanh gành còn có một lớp văn hóa làng biển đáng chú ý. Trang giới thiệu của danh thắng nhắc đến Lễ hội cầu ngư tại lăng Đá Đĩa, một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu của khu vực. Lễ hội cầu ngư là nghi thức thờ thần biển, cầu cho mưa thuận gió hòa và tàu thuyền ra khơi bình an của cộng đồng ngư dân ven biển miền Trung. Ngoài ra, vùng này còn có các di sản văn hóa đá như giếng đá, chuồng gia súc đá, tường rào đá và mộ đá, phản ánh cách người dân địa phương đã sống và xây dựng cộng đồng trong môi trường đầy đá.
Quy hoạch bảo tồn Gành Đá Đĩa do Chính phủ yêu cầu lập có phạm vi nghiên cứu hơn tám trăm linh tám héc ta, với mục tiêu bảo vệ tài nguyên mặt nước, đa dạng sinh học và di sản văn hóa cộng đồng. Điều đó có nghĩa là nơi này đang được đặt trong một kế hoạch bảo tồn lâu dài, không chỉ dành cho thế hệ này mà còn cho các thế hệ sau.
Khi rời Gành Đá Đĩa, có lẽ điều đọng lại không chỉ là ảnh chụp. Điều đọng lại là cảm giác đứng trước một tác phẩm của thiên nhiên mà không có người nghệ nhân nào tạo ra, nhưng lại đẹp với sự chính xác và trật tự đến khó tin. Đó là bài học địa chất sống động nhất mà thiên nhiên có thể dạy, không cần sách vở, chỉ cần đứng yên và nhìn.