Hòn Yến
Có những danh thắng mà vẻ đẹp nằm ở bề mặt: màu sắc, ánh sáng, hình dáng. Nhưng cũng có những nơi mà vẻ đẹp nằm sâu hơn, dưới lớp nước trong vắt, trong vòng đời của những sinh vật nhỏ bé mà chúng ta hay bỏ qua. Hòn Yến là một nơi như vậy.
Quần thể Hòn Yến trước đây thuộc xã An Hòa Hải, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Sau sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, khu vực làng chài Nhơn Hội và Hòn Yến thuộc xã Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk. Quần thể được xếp hạng danh lam thắng cảnh quốc gia theo Quyết định số năm nghìn ba trăm tám mươi bảy của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Khi nói "Hòn Yến", nhiều người nghĩ đến một hòn đảo đơn lẻ, nhưng thực ra đây là cả một quần thể. Các nguồn địa phương mô tả quần thể gồm Hòn Yến, Hòn Đụn còn gọi là Hòn Sắt, Bàn Than, Gành Yến, Hòn Choi và Vũng Choi. Hòn Yến là điểm nổi bật nhất, nằm cách bờ khoảng bốn trăm mét, diện tích gần hai héc ta và cao khoảng bảy mươi mét. Hòn Đụn nhỏ hơn, cách Hòn Yến khoảng năm mươi mét về phía bờ và cao khoảng hai mươi mét. Cặp đảo này hiện ra rất rõ từ bờ làng Nhơn Hội và là hình ảnh đặc trưng nhất của Hòn Yến trong ảnh chụp.
Về địa chất, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Yên cũ giải thích khu vực Hòn Yến hình thành từ hoạt động núi lửa ven biển Phú Yên. Nham thạch gặp nước biển tạo đá bazan dạng cột hoặc dạng khối, tương tự kiểu đá bazan ở Gành Đá Đĩa. Vì vậy, những ai đã tham quan Gành Đá Đĩa sẽ nhận ra nét quen thuộc trong cấu trúc đá ở Hòn Yến, dù không gian và cách thể hiện khác nhau.
Nhưng điều làm Hòn Yến thực sự đặc biệt là hệ sinh thái dưới nước và ven bờ. Cuộc khảo sát của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga năm hai nghìn không trăm hai mươi hai đã ghi nhận ở khu vực Hòn Yến có hai mươi hai loài san hô thuộc bảy họ, ba loài cỏ biển và bảy loài rong biển. San hô ở đây là san hô sống, là rạn san hô ven bờ trong vùng nước nông. Khi thủy triều xuống thấp, bãi đá và rạn san hô gần bờ có thể lộ ra, tạo ra cảnh quan rất đặc biệt. Đây cũng là lúc rủi ro về bảo tồn cao nhất.
Tên gọi Hòn Yến, theo lời kể của các cụ cao niên địa phương được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Yên cũ ghi lại, là vì đảo nhỏ từng là nơi chim yến về làm tổ trên vách đá. Đây là lời kể dân gian được ghi nhận, không phải kết quả của một nghiên cứu điểu học chính thức. Nhưng câu chuyện ấy rất đẹp, và nó cho thấy người dân địa phương nhìn hòn đảo của mình với một tình cảm gắn bó lâu dài.
Hòn Yến cũng gắn với đời sống làng chài Nhơn Hội. Cư dân ở đây làm nghề biển, nuôi tôm hùm, đánh bắt thủy hải sản, làm yến sào và đan lưới. Lăng Ông Nam Hải, nơi thờ thần Nam Hải theo tín ngưỡng thờ cá Ông của ngư dân miền Trung, nằm trong khu vực làng. Nếu đoàn có thời gian, dừng lại ở làng Nhơn Hội, ngắm thuyền thúng và ghe cá, hỏi chuyện người dân, sẽ hiểu thêm rằng Hòn Yến không chỉ là cảnh quan để chụp ảnh mà là không gian sống của một cộng đồng.
Cách gần nhất để cảm nhận Hòn Yến không phải từ bờ nhìn ra, mà là ngồi trên một chiếc thuyền thúng, để sóng nhỏ đưa mình lướt quanh vách đá. Lúc đó, màu nước thay đổi từ xanh ngọc sang xanh đậm khi đáy biển sâu hơn, vách đá bazan đen trũi hiện lên thẳng đứng, và đâu đó trong những kẽ nước dưới chân đảo, hàng chục loài san hô đang lặng lẽ sinh trưởng như chúng đã làm từ trước khi có người đặt tên cho hòn đảo này.