Đầm Ô Loan
Mặt nước rộng hơn nghìn rưỡi héc ta, núi ôm xung quanh, làng chài nằm ven bờ và những con thuyền nhỏ xuôi ngược trong ánh bình minh hoặc ráng chiều. Đầm Ô Loan không cần phải trình bày dài dòng, vì cảnh quan của nó tự nói lên tất cả.
Đầm Ô Loan là đầm nước lợ ven biển nằm dưới chân đèo Quán Cau, gần Quốc lộ 1, khu vực Tuy An cũ, cách trung tâm Tuy Hòa khoảng hai mươi hai đến hai mươi lăm cây số về phía bắc. Sau sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, khu vực quanh đầm thuộc xã Ô Loan và xã Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk. Tên xã Ô Loan được đặt từ ba xã An Hiệp, An Hòa Hải và An Cư, tức là những xã đã bao quanh đầm từ bao đời nay.
Đầm có diện tích tự nhiên khoảng một nghìn năm trăm bảy mươi héc ta, được núi Đồng Cháy, núi Cẩm và cồn An Hải ôm ba phía. Phía đông, đầm thông ra biển Đông qua cửa Lễ Thịnh và Tân Quy. Độ sâu trung bình khoảng một phẩy hai đến một phẩy bốn mét, đáy khá bằng phẳng và nông. Chính địa hình này, cùng với hệ sinh thái rong biển và cỏ biển tự nhiên, tạo ra điều kiện lý tưởng cho sò huyết Ô Loan phát triển.
Nhìn từ những điểm cao gần đèo Quán Cau, mặt đầm hiện ra như một khoảng nước mở rộng, bao quanh là đường viền xanh của núi và làng mạc. Người địa phương hay ví dáng đầm từ trên cao như cánh chim đang xòe ra. Dù gọi bằng cách nào, khung cảnh nhìn từ cao xuống đầm cũng đẹp theo cách rất riêng của vùng duyên hải.
Giữa đầm có hai khối đá lớn chồng lên nhau, được gọi là Hòn Chồng, một điểm nhấn giữa mặt nước bằng lặng.
Một sản vật gắn bó với Đầm Ô Loan là sò huyết. Sò huyết Ô Loan đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ dẫn địa lý, nghĩa là sản phẩm này được bảo hộ về tên gọi gắn với vùng địa lý cụ thể. Tài liệu của Cổng Thông tin Chính phủ giải thích rằng chất lượng của sò huyết Ô Loan gắn với điều kiện tự nhiên của đầm: nước lợ từ sông đổ vào, hệ sinh thái rong biển và cỏ biển làm nguồn thức ăn phong phú. Sò huyết ở đây thường có thịt đỏ sẫm hơn và vị đậm đà hơn sò ở vùng khác, đó là lý do sản phẩm được người tiêu dùng đánh giá cao và cần bảo hộ danh tiếng.
Đầm Ô Loan được công nhận di tích thắng cảnh cấp quốc gia từ ngày hai mươi bảy tháng chín năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu. Nhưng ngoài giá trị cảnh quan và đặc sản, đầm còn là không gian sinh kế của cư dân quanh bờ. Hằng ngày, ngư dân đi thuyền ra đầm nuôi trồng và khai thác thủy sản, những chiếc thuyền nhỏ qua lại trên mặt nước tạo nên bức tranh sông nước rất sống động.
Vào mồng bảy tháng Giêng âm lịch, Đầm Ô Loan tổ chức lễ hội đua thuyền truyền thống. Đây là sự kiện văn hóa thể hiện tinh thần cộng đồng của cư dân ven đầm và là dịp hiếm có để khách thấy nhịp sống lễ hội của người Tuy An.
Hoàng hôn ở Đầm Ô Loan thường được nhắc đến như một khoảnh khắc đặc biệt. Khi mặt trời xuống thấp, mặt nước đổi màu theo ánh sáng, những con thuyền đánh cá bắt đầu trở về bờ, khói bếp nhà làng ven đầm bắt đầu len lên. Cẩm nang du lịch Phú Yên cũng gợi ý đợi đến chiều để ngắm hoàng hôn nếu thời gian cho phép.
Đầm Ô Loan không phải là điểm đến cho khách muốn một ngày bận rộn với nhiều hoạt động. Đây là nơi dành cho những ai muốn ngồi yên, nhìn ra mặt nước, ăn một bữa hải sản ven đầm và để không gian tự nhiên làm dịu lại nhịp sống vội vã. Và đó, theo cách riêng của nó, là một trải nghiệm rất đáng giá.