Cao Thắng
Cả nhà ơi, hãy thử tưởng tượng một buổi chiều ở vùng núi Hương Sơn, Hà Tĩnh. Khói lò rèn bay lên từ một căn lán nhỏ giữa rừng. Tiếng búa gõ đều đặn, tiếng kim loại chạm nhau lanh lảnh. Và giữa những tia lửa bắn ra, một người đàn ông trẻ tuổi đang cúi xuống, tay cầm từng mảnh sắt nhỏ, mắt quan sát tỉ mỉ như đang giải một câu đố lớn.
Người ấy là Cao Thắng.
Cao Thắng sinh ngày sáu tháng sáu năm một nghìn tám trăm sáu mươi tư tại làng Sơn Lễ, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Ông lớn lên trong những năm đất nước đang đứng trước hiểm họa ngoại xâm, khi người Pháp từng bước siết chặt kiểm soát trên đất Việt. Và khi phong trào Cần Vương nổ ra, Cao Thắng đi theo Phan Đình Phùng, vị thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa Hương Khê.
Nhưng điều làm cho Cao Thắng trở nên đặc biệt không chỉ là lòng dũng cảm của một người lính. Ông còn mang trong mình một thứ mà không nhiều người có được trong thời loạn ly ấy: sự tò mò và óc quan sát của một người thợ.
Cả nhà biết không, hồi ấy nghĩa quân Hương Khê dùng vũ khí thô sơ để chống lại quân Pháp có súng trường hiện đại. Đó là một bất lợi rất lớn. Rồi một ngày, nghĩa quân thu được mười bảy khẩu súng Gras kiểu một nghìn tám trăm bảy mươi bốn của Pháp, loại súng trường tân tiến nhất thời bấy giờ.
Nhiều người nhìn vào những khẩu súng ấy và chỉ thấy một thứ vũ khí mạnh mẽ của kẻ thù. Nhưng Cao Thắng nhìn vào và thấy một bài toán cần giải.
Ông cẩn thận tháo rời từng khẩu súng. Ông đo, ông vẽ lại từng chi tiết nhỏ, từ cái lẫy đến nòng súng, từ chốt điểm hỏa đến khóa ngang. Rồi ông đến tìm những người thợ rèn giỏi nhất trong vùng và bắt đầu dạy họ. Không phải dạy họ đọc sách hay học chữ, mà dạy họ quan sát, học từ chính khẩu súng thật.
Cả nhà thử hình dung khó khăn của công việc ấy. Không có nhà máy, không có máy móc hiện đại, không có bản thiết kế từ châu Âu. Chỉ có đôi tay, ngọn lửa lò rèn, và trí óc của những người thợ Hà Tĩnh. Vậy mà họ đã làm được.
Theo sử gia Phạm Văn Sơn ghi lại, nghĩa quân đã sản xuất được khoảng ba trăm năm mươi khẩu súng sao chép gần giống nguyên mẫu Pháp. Tổng số vũ khí tự chế của nghĩa quân Hương Khê ước tính từ một nghìn hai trăm đến một nghìn ba trăm khẩu. Người Pháp khi biết tin đó không khỏi ngạc nhiên. Họ từng nghĩ không một người Việt Nam nào có thể làm được điều này.
Cao Thắng đã chứng minh họ sai.
Khi Phan Đình Phùng ra miền Bắc kêu gọi viện trợ, khoảng năm một nghìn tám trăm tám mươi bảy, Cao Thắng một mình nắm giữ toàn bộ quyền chỉ huy nghĩa quân. Ông vừa là người tổ chức, vừa là người truyền cho binh sĩ ngọn lửa không chịu khuất phục.
Rồi vào ngày hai mươi mốt tháng mười một năm một nghìn tám trăm chín mươi ba, trong một trận đánh tại Thanh Chương, Nghệ An, Cao Thắng đã hy sinh khi mới hai mươi chín tuổi. Ông ra đi khi còn rất trẻ, nhưng những gì ông để lại thì lớn hơn nhiều tuổi đời ấy.
Cả nhà thấy không. Có những người làm nên lịch sử không chỉ bằng gươm giáo, mà bằng cả trí tuệ và đôi bàn tay. Cao Thắng là người như vậy. Một người thợ trẻ ở Hà Tĩnh đã nhìn vào một khẩu súng của kẻ thù, hỏi chính mình câu hỏi giản dị nhất mà cũng dũng cảm nhất: ta có thể làm được không? Và rồi ông đã làm. Cho đến hôm nay, tên ông được đặt cho những con phố, những trường học khắp cả nước, để nhắc nhở rằng tò mò và kiên nhẫn cũng là một thứ vũ khí, có khi còn mạnh hơn cả súng đạn.