Ngô Thì Nhậm
Đêm cuối năm Mậu Thân, trên những con phố của Thăng Long, chỉ có gió.
Không tiếng trống. Không tiếng bước chân lính. Không ánh đèn le lói sau khung cửa gỗ. Những ngôi nhà khép chặt, những con đường dài hun hút. Cả một kinh thành lớn bỗng im lặng như chưa từng có người ở. Của người đàn ông sinh ra ở làng Tả Thanh Oai bên sông Nhuệ.
Người đó là Ngô Thì Nhậm.
Cả nhà hãy cùng nhau ngược dòng về năm một nghìn bảy trăm bốn mươi sáu, về một ngôi làng nhỏ thuộc huyện Thanh Oai, Hà Nội ngày nay. Ngô Thì Nhậm sinh ra trong một gia đình có truyền thống chữ nghĩa: cha ông, cụ Ngô Thì Sĩ, là một nhà văn, nhà thơ, sử gia danh tiếng thế kỷ mười tám. Từ nhỏ, cậu bé Nhậm lớn lên trong tiếng sách, mùi mực, và những cuộc đàm đạo về thế sự dưới mái nhà cha.
Thời trẻ, Ngô Thì Nhậm đỗ đạt, ra làm quan dưới thời chúa Trịnh. Ông từng được biết đến là người học vấn uyên bác, tài năng hơn người. Nhưng thời thế biến chuyển, và ông nhận ra điều mà không nhiều người dám thừa nhận: người tài thật sự không phải là người trung thành mù quáng với một triều đại suy tàn, mà là người biết chọn đúng nơi để dùng được hết sức mình vì dân, vì nước. Cái hiểu đó không đến từ sách vở, mà đến từ những đêm ngồi một mình nghe Thăng Long thở.
Khi vua Quang Trung, tức Nguyễn Huệ, mang quân ra Bắc và cần những người tài để xây dựng triều Tây Sơn, Ngô Thì Nhậm đã bước ra. Theo tài liệu từ di tích Hoàng Thành Thăng Long, Hoàng đế Quang Trung đã nói về ông: "Có lẽ trời để dành người tài này cho ta sử dụng." Ông được trao những chức vụ quan trọng nhất: Lại bộ Thượng thư, Binh bộ Thượng thư, và Tổng tài Quốc sử quán. Không phải vì ông thuần thục cầm gươm, mà vì ông thuần thục điều còn quý hơn: nhìn thấy toàn bộ ván cờ khi người khác chỉ thấy một quân.
Và rồi, mùa đông năm một nghìn bảy trăm tám mươi tám, ván cờ lớn nhất đã đến.
Nhà Thanh phương Bắc kéo xuống hai mươi chín vạn quân, tràn vào bờ cõi Đại Việt. Con số ấy đủ để làm rung chuyển mọi tính toán thông thường. Nhiều tướng lĩnh nhìn vào lực lượng ấy và thấy điều không thể. Ngô Thì Nhậm nhìn vào đó và thấy một thời cơ.
Ông đề xuất điều mà ngay cả người can đảm nhất cũng phải ngại ngùng: rút quân. Không chỉ rút ra ngoài thành — mà rút hẳn về phòng tuyến Tam Điệp, bỏ lại Thăng Long trống không. Nhường cho quân Thanh vào ở, vào ăn Tết, vào sống trong cảm giác chiến thắng.
Đây không phải thất bại. Đây là cái bẫy.
Cả nhà hãy hình dung cảm giác của những người lính Tây Sơn đêm ấy. Họ bước ra khỏi thành trong bóng tối, không trống kèn, không hiệu lệnh lớn tiếng. Họ rút đi trong im lặng, để lại sau lưng một kinh thành lớn, những mái nhà quen thuộc, những ngôi đền còn vương khói hương từ buổi sáng, chưa kịp tắt. Rút lui — nhưng lòng không sợ. Vì họ tin vào người đã vạch ra kế này.
Và quân Thanh bước vào Thăng Long. Thành phố tiếp đón họ bằng sự vắng lặng, rồi dần dần bằng sự thoải mái. Tết đến. Rượu mở. Gác canh lơi lỏng. Những người lính từ xa nghĩ đến chuyện về nhà.
Đúng lúc ấy, vua Quang Trung dẫn đại quân tiến ra.
Trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí, cuốn sử lớn ghi chép thời Tây Sơn, những ngày ấy được khắc lại với từng chi tiết sống động. Sáng mùng năm Tết Kỷ Dậu, năm một nghìn bảy trăm tám mươi chín, nghĩa quân Tây Sơn như ngọn lửa bùng lên từ khắp hướng. Chỉ trong năm ngày, toàn bộ đội quân Thanh hai mươi chín vạn người tan vỡ. Chiến thắng Đống Đa đã đi vào lịch sử như một trong những trận đại thắng vang dội nhất của dân tộc Việt Nam.
Và người thiết kế bước đi mở đầu cho chiến thắng ấy, chính là người đã dám ra lệnh rút lui đêm đó.
Cả nhà ạ, có những điều dũng cảm không cần đến tiếng trống. Ngô Thì Nhậm đã dùng sự vắng lặng như một vũ khí, dùng khoảng trống như một chiếc bẫy, dùng sự kiên nhẫn như một mũi giáo. Ông đã chiến thắng bằng cách bề ngoài trông như đang thua.
Ngày nay, mỗi mùa xuân, vào mùng năm Tết, người dân Hà Nội lại tụ họp về gò Đống Đa để dâng hương, để thắp lên ngọn lửa nhớ về đêm đó. Tiếng trống lại vang lên nơi một thời Thăng Long im lặng, và trong mỗi ngọn nến lung linh, có hình bóng của một người đàn ông làng Tả Thanh Oai — người đã biết rằng đôi khi, im lặng chính là câu trả lời sắc bén nhất.