Đào Duy Từ
Trên tờ giấy trắng trải ra dưới ngọn đèn dầu, người đàn ông ấy ngồi viết bài thơ của mình. Bên ngoài, gió từ đồng bằng Thanh Hóa thổi qua cánh đồng vắng. Ông tự gọi mình là người nằm trên gò Ngọa Long — người tài đang chờ thời.
Người đàn ông đó là Đào Duy Từ — sinh năm một nghìn năm trăm bảy mươi hai tại phủ Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Cha ông là người xướng ca, mất sớm khi ông mới lên năm. Mẹ ông một mình nuôi con, dạy chữ nghĩa, dạy chí lớn. Cậu bé lớn lên học giỏi, mẫn tiệp, hiểu sâu kinh sử.
Đến tuổi thi cử, ông muốn đi theo con đường mà mọi người tài thời ấy đều đi. Nhưng luật triều Lê có một điều khoản nghiệt ngã: con cái người làm nghề xướng ca không được dự thi. Mẹ ông xin đổi họ cho ông từ Đào sang Vũ — họ của bà.
Năm một nghìn năm trăm chín mươi ba, ông đạt Á Nguyên — vị trí thứ hai kỳ thi hương, thành tích rực rỡ giữa hàng trăm thí sinh khắp xứ Thanh. Cả nhà hãy hình dung cái sân trường thi chật ních người ấy, tiếng bút mài, mùi mực, và người đàn ông dùng trí tuệ thuần túy để vượt qua tất cả.
Rồi tin tức đến như một nhát chém. Quan trường phát hiện việc đổi họ, tước bằng, truất danh. Công sức bao năm, niềm hi vọng của mẹ — xóa sạch, chỉ vì cha ông từng cầm đàn ca hát.
Nhiều năm sau đó là những năm dài cay đắng. Ông lui về quê, dạy học, viết thơ. Bài thơ Ngọa Long Cương Vãn ông viết trong thời gian này lấy hình ảnh người tài ẩn cư, chờ vị chúa xứng đáng — ông biết mình không hèn kém, chỉ là chưa đến chỗ để dùng hết sức.
Mùa đông năm một nghìn sáu trăm hai mươi lăm, tuổi đã ngoài năm mươi, ông lên đường về phía nam.
Đàng Trong lúc ấy do dòng họ Nguyễn cai quản. Trần Đức Hòa — một vị quan biết nhìn người — nhận ra ngay ông không phải người thường, đưa ông vào bái kiến chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Chúa phong ông làm Nội Tán — cố vấn trưởng — và ban tước Lộc Khê Hầu. Tuổi đã ngoài năm mươi, nhưng đây mới là lúc tài năng ông bùng nở trọn vẹn: ông không chỉ hiến kế chính sự mà còn làm điều mà ít ai làm được trong một đời — thiết kế hệ thống phòng thủ giữ vững bờ cõi qua nhiều thế hệ.
Cả nhà hãy hình dung Quảng Bình thế kỷ mười bảy: dải đất hẹp nối Đàng Ngoài với Đàng Trong, cửa ngõ mà quân Trịnh phía bắc có thể tràn qua bất cứ lúc nào.
Đào Duy Từ nghĩ đến một giải pháp không phải trận địa, không phải đại quân — mà là đất. Lũy Trường Dục xây năm một nghìn sáu trăm ba mươi, dài mười cây số, cao ba mét, chân rộng sáu mét. Lũy Động Hải xây năm một nghìn sáu trăm ba mươi mốt, dài hơn mười hai cây số, cao sáu mét, chạy từ núi Đâu Mâu ra tận cửa sông Nhật Lệ. Cộng thêm Lũy Trường Sa ven biển, cả hệ thống trải dài hàng chục cây số — một bức tường đất ngăn cả một triều đại.
Quân Trịnh tấn công. Vấp phải Lũy Thầy. Rút lui. Tấn công lại. Vấp lại. Và lũy giữ vững.
Vua Thiệu Trị sau này đặt cho hệ thống tên mới: Định Bắc Trường Thành — Vạn Lý Trường Thành phía bắc giữ vững đất trời. Không phải bằng đá mà bằng đất và trí tuệ của một con người.
Ông không chỉ là kiến trúc sư của những bức tường. Ông còn để lại Hổ Trướng Khu Cơ — cuốn binh thư về chiến thuật và kỹ thuật chế tạo vũ khí, nền tảng của tư tưởng quân sự truyền thống Việt Nam — và bài thơ Tư Dung Vãn, bức tranh thủy mặc bằng chữ về cửa Tư Hiền mà người đời truyền tụng mãi.
Khi chúa Trịnh gửi sắc phong xuống nhằm ràng buộc triều đình Nguyễn, ông giấu thông điệp từ chối trong một chiếc mâm đồng: bốn chữ Hán biến đổi khéo léo, ghép thành Dư bất thụ sắc — ta không nhận sắc này. Một mâm đồng, bốn chữ, gọn không cần một mũi tên.
Ông mất ngày bảy tháng mười hai năm một nghìn sáu trăm ba mươi bốn, tuổi sáu mươi ba. Triều Nguyễn phong ông Hoằng Quốc Công, phối thờ tại Thái Miếu.
Cả nhà ạ, nếu hôm nay đến Đồng Hới, cả nhà vẫn còn thấy những đoạn nền Lũy Thầy vương lại trên mặt đất — không còn cao sáu mét, không còn dài liền một mạch, nhưng vẫn đó. Một con đường đất nhô lên giữa thành phố, một mảng nền cũ khuất sau hàng cây. Dấu tích của người đàn ông mà cha làm nghề ca hát, bị cướp mất tờ bằng thi cử, tưởng như cả đời bị gác lại ngoài cánh cửa lịch sử. Nhưng ông không chờ ai mở cửa cho mình — ông đã xây cả một bức tường để giữ lấy mảnh đất này cho con cháu nhiều đời sau.