Trần Văn Ơn
Sáng sớm ngày chín tháng một năm một nghìn chín trăm năm mươi, những con phố Sài Gòn còn ướt hơi sương thì dòng người học sinh đã bắt đầu đổ về. Họ đến từ nhiều trường khác nhau, vai kề vai, bước chân vừa dứt khoát vừa hồi hộp. Trong dòng người ấy có một chàng trai mười tám tuổi từ tỉnh Bến Tre, đang học năm thứ hai tại trường Pétrus Ký — tên anh là Trần Văn Ơn.
Cả nhà có thể hình dung anh lúc ấy không khác gì những người bạn cùng lớp: một học sinh bình thường, lớn lên trong gia đình lao động ở xã Phước Thạnh, Bến Tre. Anh lên Sài Gòn học, đỗ kỳ thi trung học năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín, rồi vào năm học mới. Anh không phải người nổi bật vì địa vị hay quyền lực. Anh nổi bật vì điều mà chỉ đến khi thật sự nguy hiểm mới hiện ra rõ ràng: anh không bỏ bạn lại phía sau.
Hơn sáu nghìn học sinh và giáo viên xuống đường hôm ấy, theo ghi nhận của vietnamnet.vn dẫn tài liệu lịch sử, để yêu cầu chính quyền thực dân trả tự do cho các học sinh đang bị giam cầm và cho phép mở lại các trường bị đóng cửa. Đó là một cuộc biểu tình của tuổi trẻ, đầy nhiệt huyết và tràn đầy niềm tin rằng tiếng nói chung của hàng nghìn người sẽ được nghe thấy.
Nhưng chính quyền thực dân không muốn nghe. Cảnh sát triển khai lực lượng. Đám đông bắt đầu xô đẩy, hỗn loạn, những bạn học sinh nhỏ tuổi hơn bị kẹt lại ở phía trong, không tìm được lối thoát.
Và đó là lúc Trần Văn Ơn làm điều mà sau này người ta mãi nhắc đến.
Anh không chạy ra ngoài trước. Anh quay lại phía trong, nơi các bạn nhỏ đang hoảng loạn. Anh dùng thân mình che chắn, lưng hứng về phía nguy hiểm, tay đỡ từng người trèo lên bờ tường để thoát ra ngoài. Không phải một người, không phải hai người. Anh ở lại cho đến khi không còn ai cần giúp nữa.
Anh bị bắn vào bụng trong lúc đang làm điều đó.
Chiều cùng ngày, Trần Văn Ơn qua đời tại bệnh viện Chợ Rẫy. Anh chưa tròn mười chín tuổi.
Ba ngày sau, ngày mười hai tháng một năm một nghìn chín trăm năm mươi, Sài Gòn làm lễ tiễn anh. Và điều xảy ra hôm đó không ai dự báo trước được. Khoảng ba trăm nghìn người — người lao động, giáo viên, học sinh, người buôn bán, bà con nội ngoại của những gia đình khắp thành phố — tự nguyện đến tiễn đưa một chàng học sinh mà phần lớn họ chưa từng gặp mặt. Họ đến không vì được gọi. Họ đến vì họ hiểu điều anh đã làm.
Tháng hai năm một nghìn chín trăm năm mươi, Đại hội Thanh niên Toàn quốc lần thứ nhất chính thức lấy ngày chín tháng một làm Ngày Truyền Thống Học Sinh Sinh Viên Việt Nam. Ngày ấy không mang tên một chiến thắng quân sự, không kỷ niệm một sự kiện chính trị lớn. Nó mang tên một hành động rất đơn giản và rất người: che chắn cho người yếu hơn.
Tháng ba năm hai nghìn, năm mươi năm sau ngày anh ra đi, Nhà nước truy tặng Trần Văn Ơn danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân. Tên anh được đặt cho trường học, cho đường phố ở nhiều tỉnh thành trên khắp đất nước.
Cả nhà ơi, mỗi năm khi ngày chín tháng một đến, hàng triệu học sinh sinh viên Việt Nam dừng lại một chút để nhớ về người đã đặt lưng mình giữa nguy hiểm và những người bạn nhỏ của anh. Câu chuyện của Trần Văn Ơn không dạy chúng ta điều gì cao xa hay trừu tượng. Nó chỉ nhắc một điều rất gần: khi người xung quanh cần được che chắn, có những người chọn ở lại — và chính những người ấy làm cho thế giới này vẫn còn đáng sống hơn mỗi ngày.