Khúc Hạo
Ngày ấy, làng xã trên đất Giao Châu không có sổ sách ghi tên người.
Ai sinh ra, ai mất đi, thửa ruộng nào thuộc về ai — tất cả đều nằm trong trí nhớ của từng làng. Thuế thu theo kiểu ai mạnh thì thu được nhiều, ai yếu thì nai lưng chịu đựng. Không công bằng, không rõ ràng, không có cách nào để người dân biết mình được đối xử đúng hay sai.
Đó là tình cảnh mà Khúc Hạo nhìn thấy khi ông kế thừa quyền cai quản đất Giao Châu từ cha mình vào năm chín trăm lẻ bảy.
Cả nhà ơi, cha ông — Khúc Thừa Dụ — đã làm điều lớn lao: khi nhà Đường phương bắc sụp đổ, ông khéo léo giành quyền kiểm soát thành Đại La và đặt nền móng cho quyền cai quản thuần Việt sau hơn một nghìn năm. Đó là năm chín trăm lẻ năm.
Nhưng giành quyền chỉ là bước đầu tiên. Giữ được quyền — và giữ theo cách mà người dân thực sự được sống tốt hơn — mới là bài toán khó hơn nhiều.
Và đó là bài toán Khúc Hạo dành cả mười năm đời mình để giải.
Ông không ra trận. Không có trận đánh nổi tiếng nào gắn với tên ông. Ông cầm danh sách, cầm bản đồ, cầm những tờ giấy ghi chép hành chính mà thoạt nhìn trông nhàm chán nhưng thực ra đang thay đổi cuộc đời của từng gia đình.
Việc đầu tiên ông làm: lập sổ hộ khẩu cho cả đất Giao Châu. Lần đầu tiên trong lịch sử, mỗi ngôi làng, mỗi gia đình được ghi tên vào sổ nhà nước. Từ đó, việc thu thuế trở nên rõ ràng — không còn cảnh quan địa phương tự ý thu thêm vì không ai biết con số thật.
Việc thứ hai: bình quân thuế ruộng — ai có ít ruộng đóng ít, ai có nhiều đóng nhiều, không ai bị gánh thay phần của kẻ khác. Và ông bãi bỏ lao dịch cưỡng bức — thứ lệ bắt người dân phải bỏ ruộng đồng đi làm không công cho nhà nước. Với người nông dân, đó là thứ nặng nề hơn cả thuế tiền, vì nó lấy đi thứ quý giá nhất: thời gian trên thửa ruộng của chính mình.
Việc thứ ba: chia đất thành lộ, phủ, châu, giáp, xã — mỗi cấp có quan chức được bổ nhiệm và chịu trách nhiệm rõ ràng. Khi người dân có chuyện khó khăn, họ biết đi đến đâu, gặp ai.
Sử sách Việt Nam ghi lại phương châm cai trị của Khúc Hạo: "Chính sự cốt chuộng khoan dung, giản dị, nhân dân đều được yên vui."
Cả nhà ơi, đó không phải là khẩu hiệu. Đó là triết lý ông sống và cai trị theo suốt mười năm. Khoan dung — không đòi hỏi quá sức người. Giản dị — không bày vẽ luật lệ rườm rà. Nhân dân đều được yên vui — không phải kết quả ngẫu nhiên, mà là mục tiêu ông đặt ra từ đầu.
Chính vì Khúc Hạo xây nền vững như vậy, người đời sau mới thấy rõ điều gì xảy ra khi nền đó bị bỏ đi. Con trai ông, Khúc Thừa Mỹ, kế vị năm chín trăm mười bảy và lại đặt ra lao dịch nặng nề. Sử ghi rằng điều đó làm mất lòng dân. Câu chuyện của Khúc Thừa Mỹ, theo một nghĩa nào đó, chứng minh ngược lại điều cha ông đã làm đúng.
Ông sinh ra ở đất Hồng Châu — nơi ngày nay là Hải Dương — vùng đồng bằng châu thổ ruộng lúa trải dài đến tận chân trời. Có lẽ lớn lên nhìn những thửa ruộng đó, ông hiểu rằng tự do của một đất nước không chỉ là chuyện ai cầm gươm — mà còn là chuyện ai cầm cày được yên lòng cày ruộng của mình.
Hơn một nghìn năm đã qua. Những cánh đồng Hải Dương vẫn xanh mỗi mùa. Và đâu đó trong cách người Việt mình hôm nay quan niệm về một nhà nước phải vì dân, phải công bằng, phải rõ ràng — có phần di sản của người đàn ông ngồi cặm cụi lập sổ, sửa thuế, và đặt tên cho từng xóm làng vào những năm đầu thế kỷ thứ mười.