Lương Ngọc Quyến

Trong căn xà lim tối tăm của nhà ngục Thái Nguyên, ánh sáng duy nhất chỉ là một khe hẹp hắt vào từ kẽ tường. Dưới ánh sáng le lói đó, một bàn tay gầy guộc tỉ mỉ viết lên những mảnh giấy nhỏ — những chỉ thị, những kế hoạch, những lời nhắn gửi ra ngoài song sắt. Người đó là Lương Ngọc Quyến.

Cả nhà ạ, để hiểu vì sao một người tù lại có thể chỉ huy một cuộc khởi nghĩa, chúng ta cần biết ông là ai và ông đã mang theo điều gì vào trong ngục tối đó.

Lương Ngọc Quyến sinh năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm tại làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, Hà Nội. Ông lớn lên trong một gia đình mà tinh thần yêu nước đã thấm vào từng bữa cơm, từng câu chuyện buổi tối. Cha ông là cụ Lương Văn Can — người đồng sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục vào tháng ba năm một nghìn chín trăm lẻ bảy. Ngôi trường đó không dạy chữ nghĩa thông thường, mà dạy người dân biết nghĩ, biết hỏi, biết đứng thẳng trước ách ngoại xâm. Thực dân Pháp e sợ ngôi trường đó đến mức phải đóng cửa nó chỉ sau chín tháng. Nhưng hạt giống đã gieo, và người con trai lớn lên trong bóng của người cha ấy hiểu rất rõ: giải phóng đất nước không thể chỉ bằng bút mực.

Tháng mười năm một nghìn chín trăm lẻ năm, chàng thanh niên Ngọc Quyến xuống tàu sang Nhật. Đó là thời của phong trào Đông Du — phong trào mà bao người con đất Việt vượt biển để học hỏi cách đánh đuổi ngoại xâm. Ông vào học Trường Chấn Vũ, một trường quân sự, và tốt nghiệp xuất sắc năm một nghìn chín trăm lẻ tám. Sau đó ông tiếp tục nghiên cứu quân sự ở Trung Quốc, đạt hàm thiếu tá. Đến tháng ba năm một nghìn chín trăm mười hai, ông được bầu làm cố vấn quân sự cho Việt Nam Quang Phục Hội.

Rồi bàn tay thực dân vươn đến. Ông bị mật thám Anh bắt, giao cho Pháp. Từ nhà lao Hà Nội đến Phú Thọ, rồi cuối cùng đến nhà ngục Thái Nguyên — ông bị giam giữ năm này qua năm khác. Những ngày tháng trong ngục đã để lại dấu ấn nặng nề trên đôi chân ông. Nhưng cái gì mà kẻ thù không thể khóa lại được chính là trí tuệ và ý chí của ông.

Từ trong song sắt, Lương Ngọc Quyến bí mật liên lạc với các binh sĩ bên ngoài, đặc biệt với Trịnh Văn Cấn — người lính cơ mà cả nhà thường gọi là Đội Cấn. Hai người cùng nhau vạch ra một kế hoạch táo bạo. Và đêm ba mươi tháng tám năm một nghìn chín trăm mười bảy, kế hoạch đó nổ thành ngọn lửa.

Tiếng súng vang lên trong đêm tối Thái Nguyên. Lực lượng khởi nghĩa gồm khoảng sáu trăm người — binh sĩ, tù nhân, và người dân địa phương — ào vào chiếm tỉnh lỵ. Họ kéo cờ, giữ thành phố, và tuyên bố vùng đất này thoát khỏi tay thực dân trong suốt khoảng sáu ngày.

Nhưng đôi chân của người đã lên kế hoạch tất cả những điều đó thì không còn đủ sức để bước. Lương Ngọc Quyến phải nằm trên cáng. Trong khi tiếng súng nổ và lá cờ bay, ông chỉ huy trận đánh từ chiếc cáng đó — giọng ông truyền lệnh, mắt ông theo dõi từng diễn biến. Không phải sức mạnh của đôi chân mà là sức mạnh của tinh thần đang dẫn đường cho cuộc khởi nghĩa.

Khi quân Pháp phản công với lực lượng áp đảo, đồng đội muốn khiêng ông rút lui. Ông từ chối. Lương Ngọc Quyến không muốn trở thành gánh nặng, không muốn để kẻ thù bắt sống. Ông hy sinh ngày năm tháng chín năm một nghìn chín trăm mười bảy, hưởng dương ba mươi hai tuổi.

Cả nhà ạ, có những người để lại di sản bằng những công trình xây nên. Cha ông — cụ Lương Văn Can — xây một ngôi trường để thắp sáng trí tuệ của dân tộc. Còn người con Lương Ngọc Quyến thì viết kế hoạch từ sau song sắt, rồi nằm trên chiếc cáng mà tiến ra chiến trường. Hai cha con, hai cách chiến đấu, một trái tim.

Ngày nay, tên Lương Ngọc Quyến được đặt cho những con đường ở Hà Nội, Thái Nguyên, Hạ Long, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh. Mỗi lần đi trên những con đường mang tên ông, chúng ta có thể nhớ đến một con người đã không để xiềng xích hay đau đớn dập tắt được ngọn lửa trong lòng. Đó là người đàn ông nằm trên chiếc cáng mà vẫn đang đứng thẳng trong trái tim của đất nước.