Cụm di tích Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải
Trên sông Bến Hải có một cây cầu nhỏ, bắc qua dòng nước hiền hòa ở Quảng Trị. Thế mà suốt hai mươi mốt năm, cây cầu ấy là ranh giới của cả một đất nước bị chia đôi.
Đây là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở Quảng Trị, được xếp hạng năm hai nghìn không trăm mười ba. Câu chuyện của nơi này bắt đầu từ ngày hai mươi tháng bảy năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, khi Hiệp định Giơ Ne Vơ được ký kết. Theo thoả thuận đó, Việt Nam tạm thời bị chia cắt thành hai miền, lấy vĩ tuyến mười bảy, tức khu vực sông Bến Hải, làm ranh giới quân sự tạm thời. Hai miền chờ tổng tuyển cử thống nhất dự kiến vào tháng bảy năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu. Cục Di sản văn hóa ghi nhận rằng do những biến cố lịch sử, đất nước phải trải qua hai mươi mốt năm, đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, mới thống nhất.
Hai mươi mốt năm. Cả nhà hãy thử hình dung: một dòng sông rộng chưa đầy một trăm mét, mà hai bờ là hai thế giới riêng biệt.
Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, cầu Hiền Lương từ cuối năm một nghìn chín trăm năm mươi tư đến khi bị bom Mỹ đánh sập năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy đã trở thành biểu tượng của sự chia cắt và cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Cây cầu hiện nay là công trình phục dựng theo thiết kế cầu sắt do Pháp xây dựng năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, dài một trăm tám mươi ba phẩy sáu mươi lăm mét, khánh thành năm hai nghìn không trăm lẻ tám. Đi qua cây cầu nhỏ ấy hôm nay, lòng người vẫn không khỏi chùng xuống.
Ở bờ Bắc, Cột cờ Hiền Lương cao hai mươi tám mét là hình ảnh thiêng liêng và dễ nhận biết nhất của di tích. Gần đó là Nhà Liên hợp, nơi tái hiện phòng họp giao ban của Ủy ban Liên hợp hai miền Bắc và Nam, dưới sự giám sát của Tổ Quốc tế số bảy mươi sáu. Và hai giàn loa phóng thanh đặt sát mép sông, trong đó một giàn có ba mươi ba chiếc loa, hai mươi bảy chiếc hướng sang bờ Nam.
Những chi tiết ấy kể về một dạng đối đầu rất đặc biệt: không phải bằng súng đạn, mà bằng âm thanh, màu sơn và độ cao cột cờ. Đây là những cuộc đấu tranh không tiếng súng, và cả nhà hãy kể lại câu chuyện ấy cho nhau: lịch sử không chỉ được tạo ra bằng chiến trận.
Sang bờ Nam, Nhà trưng bày Vĩ tuyến mười bảy và khát vọng thống nhất có bốn chủ đề trưng bày về Hiệp định Giơ Ne Vơ, giới tuyến quân sự tạm thời, Vĩnh Linh và nhân dân vùng Nam vĩ tuyến mười bảy, với năm mươi ba tài liệu và hiện vật. Và ở cuối con đường bờ Nam là cụm tượng đài Khát vọng thống nhất: hình tượng người mẹ miền Nam cao bảy phẩy bảy mét và người con cao năm phẩy năm mét, bằng đá xanh Thanh Hóa. Ngôn ngữ của tượng đài rất giản dị: một người mẹ và người con, và sự mong mỏi đoàn tụ.
Cảnh quan sinh thái hai bờ sông cũng là một phần của di tích, dòng Bến Hải hiền hòa xanh trong, soi bóng cột cờ và cây cầu như chưa từng có vết thương nào cắt ngang.
Mỗi năm, vào ngày ba mươi tháng tư, nơi đây mở hội Thống nhất non sông. Nếu cả nhà đến vào dịp ấy, không gian hai bờ sông sẽ khác hẳn những ngày thường, rực rỡ cờ hoa và vang vọng những bài ca đoàn tụ.
Khi rời Đôi bờ Hiền Lương, Bến Hải, câu cần nhớ không phải là con số hay sự kiện. Mà là cảm giác khi nhìn sang bờ bên kia, chỉ cách một nhịp cầu nhỏ, và hiểu rằng khoảng cách địa lý ngắn ấy từng là toàn bộ thế giới của nhiều gia đình suốt hai mươi mốt năm.