Cầu Long Biên
Nhìn từ bờ sông Hồng, Cầu Long Biên là những nhịp thép màu nâu đỏ vắt qua nước.
Dáng của nó lạ. Không trơn tru như các cầu hiện đại. Lộ thiên hết: thanh ngang, thanh chéo, bulon, khớp nối. Tất cả đều hiện ra. Đây là kiến trúc công nghiệp Pháp thế kỷ mười chín, thứ không giấu cấu trúc mà trưng nó ra.
Và cây cầu này đã trải qua nhiều biến cố hơn hầu hết những di tích khác ở Hà Nội.
Câu chuyện bắt đầu khi Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer quyết định xây một cây cầu lớn qua sông Hồng, nối Hà Nội với cảng Hải Phòng và đường sắt lên Vân Nam, Trung Quốc. Công ty Daydé và Pillé của Pháp thắng thầu, với thiết kế dựa trên cầu Tolbiac ở quận mười ba Paris. Chi phí xây cầu là năm triệu ba trăm chín mươi nghìn bảy trăm chín mươi tư franc Pháp.
Lễ khởi công vào ngày mười hai tháng chín năm một nghìn tám trăm chín mươi tám. Ba nghìn công nhân Việt Nam và bốn mươi kỹ sư Pháp bắt tay vào việc. Họ chỉ mất ba năm chín tháng, nhanh hơn kế hoạch năm năm. Ngày hai mươi tám tháng hai năm một nghìn chín trăm linh hai, lúc tám giờ ba mươi sáng, chuyến tàu đầu tiên đưa vua Thành Thái và Toàn quyền Doumer ra cầu làm lễ khánh thành.
Phần qua sông dài hai nghìn hai trăm chín mươi mét, cả đường dẫn thì tổng cộng gần ba nghìn hai trăm mét. Mười chín nhịp dầm thép gối lên hai mươi trụ cao hơn bốn mươi mét, dựng từ hàng nghìn tấn thép, đá, gang, sắt và chì.
Tên cầu lúc đó là Cầu Doumer, đặt theo Toàn quyền. Sau khi Hà Nội được giải phóng năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, cầu được đổi tên thành Long Biên, theo địa danh huyện Long Biên ở đầu phía đông.
Đó là câu chuyện xây dựng. Nhưng câu chuyện không dừng ở đó.
Từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, không quân Mỹ ném bom phá giao thông miền Bắc. Cầu Long Biên là mục tiêu chiến lược số một, vì đây là tuyến đường sắt độc đạo qua sông Hồng vào Hà Nội. Trong bảy năm đó, cầu trúng bom tổng cộng mười bốn lần.
Riêng chiến dịch Sấm Rền ném bom cầu mười lần, phá bảy nhịp và làm hỏng bốn trụ lớn. Có lúc cầu đứt hẳn, xe lửa không qua được, người ta phải dùng phà. Nhưng công nhân sửa. Rồi lại bị phá. Rồi lại sửa.
Tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai là chiến dịch Linebacker Hai. Mỹ dùng máy bay bê năm hai ném bom Hà Nội suốt mười hai ngày đêm, từ ngày mười tám đến ngày ba mươi. Cầu Long Biên trúng bom bốn lần trong dịp này, phá một nghìn năm trăm mét cầu và đứt hai trụ lớn.
Có điều ít người biết. Suốt thời chiến, cầu còn được dùng làm điểm cao đặt ụ pháo phòng không. Bộ đội và dân quân đứng trên các trụ thép giữa sông bắn máy bay Mỹ. Chiến dịch Linebacker Hai kết thúc với việc Việt Nam bắn hạ tám mươi mốt máy bay Mỹ, trong đó có ba mươi tư chiếc bê năm hai. Đó là chiến thắng mà người ta gọi là Hà Nội, Điện Biên Phủ trên không.
Ngày ba mươi tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, Mỹ ngừng ném bom Hà Nội. Ngay hôm sau, công nhân đường sắt bắt tay sửa cầu. Đến ngày mười một tháng hai năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, đường đã thông trở lại. Phần lớn nhịp bị phá được thay bằng dầm thép kiểu mới. Thế nên hôm nay, một số nhịp là nguyên bản từ năm một nghìn chín trăm linh hai, một số là phục dựng thập niên một nghìn chín trăm bảy mươi.
Đó là lý do cây cầu trông lạ. Không phải vì cũ hay mới. Mà vì nó là cả hai cùng một lúc.
Hôm nay Cầu Long Biên đã về hưu khỏi vai trò giao thông chính, nhường lại cho các cầu mới như Chương Dương, Thanh Trì và Nhật Tân. Cầu giờ chỉ còn dành cho đường sắt, xe máy, xe đạp và người đi bộ.
Đi bộ qua cầu, cả nhà sẽ thấy hai bên là lối đi hẹp, tàu hoả chạy ngay ở giữa. Dưới chân cầu, giữa lòng sông là bãi giữa, một bãi bồi nông nghiệp với ruộng rau, vườn chuối và một cộng đồng nhà tạm. Giữa thành phố hơn bốn triệu dân mà vẫn có người trồng chuối cạnh nhà bên sông. Đó là điều hiếm thấy.
Bình minh và hoàng hôn là lúc đẹp nhất để đứng trên cầu. Ánh sáng đổ qua các nhịp thép, soi xuống mặt nước. Đó là Hà Nội nhìn từ giữa sông.