Ô Quan Chưởng
Bóng cổng vòm gạch nâu sẫm in xuống mặt phố Hàng Chiếu. Tiếng xe đạp lăn qua chân tường cổ. Gió sông Hồng thổi dọc phố, lẫn nhịp chợ Đồng Xuân gần đó. Giữa phố cổ Hà Nội đang chuyển động, một bóng cổng có vọng lâu trên đỉnh đứng đó từ hơn hai thế kỷ.
Đó là Ô Quan Chưởng, cửa ô duy nhất còn lại của Thăng Long xưa.
Theo Báo Nhân Dân, tên chữ Hán của cổng là Đông Hà Môn, cửa của phường Đông Hà cũ, mở về phía đông kinh thành, hướng ra sông Hồng. Cổng xây dưới triều Lê, năm Cảnh Hưng thứ mười, tức năm một nghìn bảy trăm bốn mươi chín. Dưới triều Nguyễn, cửa ô được trùng tu lớn các năm một nghìn bảy trăm tám mươi lăm, một nghìn tám trăm lẻ bốn, và một nghìn tám trăm mười bảy. Kiểu dáng vòm hôm nay về cơ bản là dáng trùng tu thời Nguyễn.
Cái tên Ô Quan Chưởng đến muộn hơn. Theo tài liệu địa phương được Báo Nhân Dân và Báo Hànộimới dẫn lại, năm một nghìn tám trăm bảy mươi ba, khi Pháp đánh Hà Nội lần thứ nhất, tại cửa ô này có một viên Chưởng cơ cùng khoảng một trăm binh lính chiến đấu giữ cửa đến người cuối cùng. Dân gian đặt tên Ô Quan Chưởng để tưởng nhớ ông, và cái tên ấy theo cổng đến tận hôm nay.
Vì sao chỉ một cửa ô còn lại? Trang chuyên đề Báo Nhân Dân cho biết, đầu thế kỷ mười chín Thăng Long từng có hai mươi mốt cửa ô. Khi nhà Nguyễn dời đô vào Huế, số cửa ô rút còn mười sáu. Khi Pháp chiếm Hà Nội cuối thế kỷ mười chín, họ phá lần lượt các cửa ô để mở phố Tây. Riêng Ô Quan Chưởng còn lại nhờ dân khu Hàng Chiếu và Thanh Hà đấu tranh quyết liệt.
Báo Hànộimới mô tả cổng hai tầng theo kiểu vọng lâu. Tầng dưới có ba cửa cuốn vòm: cửa chính giữa cao và rộng khoảng ba mét, hai cửa phụ nhỏ hơn. Tầng trên là vọng lâu mái cong, có lan can hoa văn. Tường gạch vồ qua mưa nắng đã ngả nâu xám, rêu bám từng mảng.
Trên tường phía Hàng Chiếu còn gắn một tấm bia đá. Theo Báo Nhân Dân, đó là bia "Lệnh cấm trừ tệ", do Tổng đốc Hoàng Diệu cho dựng năm một nghìn tám trăm tám mươi mốt, cấm lính canh sách nhiễu dân thường. Một năm sau, chính Tổng đốc Hoàng Diệu đã tuẫn tiết khi Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ hai. Tấm bia là dấu vết một thời chính quyền cố giữ kỷ cương ngay trong cơn nguy biến.
Theo Báo Hànộimới, cửa ô nay đã được xếp hạng di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, nằm ở đầu phố Hàng Chiếu, phường Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm.
Ô Quan Chưởng không phải một di tích đồ sộ. Đó là chiếc cổng nhỏ giữa phố. Nhưng là chiếc cổng cuối cùng của một kinh thành từng có hơn hai mươi cửa ô. Những cửa ô kia đã mất dưới lưỡi búa phá tường của người Pháp. Riêng chiếc này còn đứng, nhờ dân phố quyết không nhường.
Cả nhà nếu có dịp đi qua đầu phố Hàng Chiếu, hãy dừng lại một lúc dưới vòm cổng. Gió sông Hồng vẫn thổi qua đây. Tiếng phố vẫn vang vọng như xưa. Và bóng cổng nâu xám kia vẫn đứng đó, lặng lẽ nối Thăng Long của mấy trăm năm trước với Hà Nội đang chuyển động hôm nay.