Phố bích họa Phùng Hưng
Buổi sáng sớm trên phố Phùng Hưng, trước khi tiếng xe máy lấp đầy không khí, ánh nắng đầu ngày đổ nghiêng qua những vòm đá của cây cầu đường sắt trên cao. Màu sắc các bức bích họa hiện ra dưới mái vòm cũ kỹ: xanh lá của hàng cây, nâu ấm của mái ngói, đỏ thắm của chiếc áo dài trong tranh.
Để hiểu tại sao nơi này đặc biệt, cả nhà cần hình dung những vòm cầu trước năm hai nghìn không trăm mười chín. Tuyến đường sắt trên cao qua phố Phùng Hưng đã tồn tại từ thời Pháp thuộc. Phía dưới, các vòm vốn là khoảng không tối tăm, ẩm thấp, thường để xe hoặc bỏ không.
Năm hai nghìn không trăm mười chín, Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm và Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản, viết tắt là JICA, đọc là Ji-ca, cùng phối hợp triển khai dự án bích họa. Đây là bước nằm trong chuỗi nỗ lực tái thiết không gian công cộng tại khu phố cổ Hà Nội.
Hai mươi mốt vòm cầu được lựa chọn. Hai mươi mốt bức tranh tường được vẽ trực tiếp lên mặt trong từng vòm. Các họa sĩ Việt Nam thực hiện toàn bộ, với chủ đề thống nhất: ký ức đô thị Hà Nội.
Chủ đề đó hiện ra rất cụ thể trong từng bức tranh. Một vòm là cảnh trẻ em chơi đánh khăng trên phố đất đầu thế kỷ hai mươi. Vòm khác là hàng nước đầu ngõ với chiếc ấm nhôm và ghế con. Có vòm vẽ người đàn bà gánh hoa buổi sớm, có vòm vẽ dãy nhà ống với mái ngói rêu và cây vú sữa già. Mỗi bức tranh là một mảnh ký ức nhỏ, không bức nào giống bức nào.
Điều làm tuyến phố này khác biệt là sự gắn kết giữa kết cấu kiến trúc cũ và nội dung tranh. Vòm đá của tuyến đường sắt là di sản công nghiệp từ thời Pháp thuộc, cùng thế hệ với Cầu Long Biên ở không xa. Thay vì xóa hay che lấp vết thời gian, dự án dùng chính vòm đá làm khung tranh. Một thứ cũ giữ một thứ cũ.
Ngày nay, tuyến phố bích họa là điểm đi bộ buổi sáng của nhiều gia đình Hà Nội. Ánh sáng trong vòm thay đổi theo giờ, buổi sáng sớm và chiều muộn cho màu ấm nhất.
Đi qua hai mươi mốt vòm cầu, cả nhà như đi qua hai mươi mốt trang ký ức. Đứa trẻ chơi đánh khăng trên nền đất, người đàn bà gánh hoa trong sương sớm, mái ngói rêu phong và tiếng rao quen thuộc đầu ngõ, tất cả vẫn còn đó, im lặng và sống động dưới những vòm đá cũ. Bên trên, đoàn tàu vẫn chạy. Bên dưới, Hà Nội của một thế kỷ trước đang chờ cả nhà ghé thăm.