Di tích Nhà tù Hỏa Lò
Năm một nghìn tám trăm chín mươi sáu, chính quyền Pháp ở Đông Dương muốn xây một nhà tù trung ương, lớn, kiên cố, đủ sức giam giữ hàng trăm người. Họ chọn một khu đất ở trung tâm Hà Nội.
Khu đất đó là làng Phụ Khánh, một làng nghề chuyên đốt lò gốm, sản xuất ấm đất, siêu đất và hỏa lò bằng đất nung. Người ta di dời bốn mươi tám hộ dân làng đi nơi khác. Rồi xây nhà tù trên đất làng. Và giữ nguyên tên gọi của làng: Hoả Lò.
Đó là cách người Pháp xây Maison Centrale, Nhà tù Trung ương, đưa vào sử dụng từ năm một nghìn tám trăm chín mươi chín khi chưa hoàn thiện, vì đã có quá nhiều người cần giam giữ. Diện tích nguyên thuỷ gần mười ba nghìn mét vuông, nhà tù lớn và kiên cố vào loại bậc nhất Đông Dương.
Những người đầu tiên vào Hoả Lò là những người Việt Nam đầu tiên đứng lên chống Pháp. Phan Bội Châu từng qua đây. Lương Văn Can từng qua đây. Và suốt hơn năm mươi năm sau đó, hàng nghìn người nữa, trong đó có nhiều người sau này trở thành những nhà lãnh đạo của đất nước: Trường Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Văn Cừ, Đỗ Mười, Hoàng Văn Thụ.
Điều kiện giam giữ rất khắc nghiệt. Xà lim hẹp, ít ánh sáng, thức ăn thiếu. Có xà lim cachot, biệt giam tối đen hoàn toàn. Có xà lim tử tù. Và có máy chém, hiện vật gốc mà cả nhà sẽ thấy trong di tích hôm nay. Máy chém đó không chỉ dùng tại Hoả Lò mà còn được di chuyển đến các tỉnh để hành quyết tại chỗ.
Rồi đến đêm mùng chín tháng ba năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Quân Nhật bất ngờ đảo chính Pháp ở toàn Đông Dương. Cả hệ thống quản lý của Pháp tại Hoả Lò lao đao hoảng loạn. Đây là cơ hội ngàn năm có một.
Lúc bảy giờ ba mươi phút ngày mười hai tháng ba năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, đồng chí Trần Tử Bình hạ lệnh mở nắp cống ngầm. Ông là cán bộ cách mạng đang bị giam, sau này là Trung tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam.
Ba phương thức vượt ngục được triển khai cùng lúc. "Thăng thiên": xé chăn nối thành dây thừng, leo qua tường, gần một trăm người. "Vuốt râu hùm": đi thẳng qua cửa trong lúc tình hình hỗn loạn. "Độn thổ": chui qua đường cống ngầm thoát ra phố Hai Bà Trưng, hơn một trăm người.
Trong số những người vượt ngục thành công có đồng chí Đỗ Mười, sau này là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam. Và nhiều đồng chí khác. Họ về các địa phương lãnh đạo Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm bốn mươi lăm, giành chính quyền ở Hà Nội thắng lợi ngày mười chín tháng tám.
Đó là giai đoạn thứ nhất của Hoả Lò.
Giai đoạn thứ hai bắt đầu sau năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư, khi máy bay Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc. Phi công Mỹ bị bắn rơi và bắt sống được đưa về Hoả Lò. Và những tù binh Mỹ đó đặt cho nhà tù này một cái biệt danh rất đặc biệt: "Hanoi Hilton", khách sạn Hilton Hà Nội. Một cách nói mỉa mai, nhưng cũng nói lên được cảm giác của họ.
Người nổi tiếng nhất trong số các tù binh Mỹ tại Hoả Lò là John McCain. Phi công lái máy bay tiêm kích A bốn E Skyhawk, bị tên lửa phòng không bắn rơi ngày hai mươi sáu tháng mười năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy trên bầu trời Hà Nội. Thoát ra ngoài bằng dù và rơi xuống hồ Trúc Bạch, cách Hoả Lò khoảng ba cây số về phía bắc. Dân quân vớt lên và đưa về Hoả Lò. Ông bị giam hơn năm năm.
Tháng ba năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, sau khi Hiệp định Paris được ký ngày hai mươi bảy tháng giêng, tất cả tù binh Mỹ, trong đó có John McCain, được trao trả qua sân bay Gia Lâm.
John McCain sau khi về nước trở thành Thượng nghị sĩ bang Arizona và là ứng cử viên Tổng thống Đảng Cộng hoà năm hai nghìn không tám. Ông đã quay lại Việt Nam nhiều lần sau chiến tranh và đóng vai trò quan trọng trong tiến trình bình thường hoá quan hệ Việt Mỹ năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, phần lớn nhà tù bị phá để xây Tháp Hà Nội, toà nhà cao tầng cả nhà thấy ngay bên cạnh di tích. Chỉ còn lại khoảng một phần năm diện tích cũ ở phía tây nam. Năm hai nghìn, phần còn lại mở cửa làm bảo tàng, di tích lịch sử.
Trong cây bàng cổ thụ đứng giữa sân di tích, có một chi tiết đáng nhớ: tù chính trị thời Pháp hái lá bàng làm thuốc đông y, dùng quả bàng làm thực phẩm khi đói, đan rễ bàng làm rổ. Cây đứng đó hơn một trăm năm. Và giờ cả nhà đứng dưới bóng cây ấy.
Cả hai giai đoạn của Hoả Lò, thời Pháp và thời chống Mỹ, đều được trưng bày tại di tích. Nơi này không dễ chịu, nhưng nó nói thẳng sự thật về lịch sử, điều mà không phải di tích nào cũng làm được.
Và giữa tất cả những điều đó, cây bàng cổ thụ vẫn đứng đó, lặng lẽ, như đã đứng suốt hơn một trăm năm qua. ---