Khu di tích Chiến khu D
Có những địa danh mà chỉ đọc tên lên đã gợi nhiều hơn những gì một bản đồ có thể chỉ.
Chiến khu Đ là một trong những địa danh như vậy.
Tên gọi Chiến khu Đ đã gắn với miền Đông Nam Bộ qua cả hai cuộc kháng chiến. Khu vực này có địa thế rừng núi hiểm trở, nằm cạnh sông Đồng Nai, là bàn đạp tiến công vào Biên Hòa và các vùng phụ cận. Theo Báo Đồng Nai, rừng tự nhiên ở đây vừa che chở lực lượng cách mạng, vừa cung cấp một phần hậu cần tại chỗ.
Ngày nay, cụm di tích lịch sử Chiến khu Đ nằm trong khu vực rừng Mã Đà, thuộc xã Trị An và xã Phú Lý, tỉnh Đồng Nai, do Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Văn hóa Đồng Nai quản lý. Theo phụ lục phân cấp di tích của Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Nai ban hành năm hai nghìn hai mươi sáu, khu vực này có năm điểm di tích. Đó là Căn cứ Khu ủy miền Đông Nam Bộ, Địa đạo Suối Linh và Khảo cổ Suối Linh. Cùng với đó là Căn cứ Ban An ninh miền Đông Nam Bộ, và Căn cứ Trung ương Cục miền Nam gắn với giai đoạn từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt đến năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai.
Trong số đó, ba điểm là di tích lịch sử cấp quốc gia. Căn cứ Khu ủy miền Đông Nam Bộ tại xã Trị An gắn với hoạt động kháng chiến từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt đến năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, được xếp hạng di tích quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy. Địa đạo Suối Linh, cũng tại xã Trị An, xếp hạng năm một nghìn chín trăm chín mươi chín. Căn cứ Trung ương Cục miền Nam tại xã Phú Lý gắn với giai đoạn một nghìn chín trăm sáu mươi mốt đến một nghìn chín trăm sáu mươi hai.
Trung ương Cục miền Nam là cơ quan lãnh đạo cao nhất của cách mạng miền Nam trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ. Việc cơ quan này từng đặt căn cứ tại Chiến khu Đ nói lên tầm quan trọng chiến lược của vùng rừng này. Đây không phải chỉ là điểm trú ẩn, mà là trung tâm chỉ đạo, tổ chức và kết nối toàn chiến trường miền Nam.
Khi cả nhà đến đây, tuyến đường vào là đường bảy trăm sáu mươi mốt. Dọc theo tuyến đường này, có đoạn hơn mười tám cây số trồng đầy hoa từ văn phòng ấp một xã Mã Đà đến khu vực Bà Hào. Đi qua con đường ấy, cả nhà đang bước vào không gian từng là căn cứ địa cách mạng, giữa rừng Mã Đà còn nhiều cây xanh và im lặng.
Tại Căn cứ Trung ương Cục miền Nam, khói hương thường vương nhẹ trước bia tưởng niệm giữa rừng. Đứng lặng vài phút trước bia, cả nhà như nghe được tiếng vọng của nhiều thế hệ đã sống và chiến đấu giữa rừng sâu và chiến tranh khốc liệt.
Tại Căn cứ Khu ủy miền Đông Nam Bộ, có thể hình dung rõ hơn vì sao địa thế rừng Mã Đà có ý nghĩa chiến lược. Địa hình ấy vừa che chở lực lượng, vừa tạo điều kiện cho liên lạc, hậu cần và tổ chức chiến đấu.
Ngoài các điểm lịch sử, khu vực này còn có đền thờ liệt sĩ miền Đông, đền thờ các vị tướng lĩnh, tượng đài chiến sĩ và Nghĩa trang liệt sĩ Mã Đà. Những hàng bia lặng lẽ nằm giữa cây rừng, như một lời nhắc về bao người đã ngã xuống cho mảnh đất này.
Và rừng ở đây vẫn xanh. Khu vực này nằm trong vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai. Đi giữa Mã Đà là đi giữa một không gian được gìn giữ vẹn nguyên, nơi tán cây khép lại trên đầu và tiếng chim trộn vào tiếng lá.
Chiến khu Đ là nơi lịch sử và thiên nhiên gặp nhau trong cùng một không gian. Đứng giữa rừng Mã Đà, nghe gió luồn qua những vòm cây từng che chở cả một chiến trường, cả nhà sẽ thấy quá khứ chưa hề xa, mà còn thở cùng từng nhịp lá xanh hôm nay.