Chiến khu Ngọc Trạo
Một con dao đi rừng nằm yên trong gian trưng bày. Bên cạnh nó là một chiếc giỏ tre, mấy bộ trang phục của người Mường, vài trang tài liệu của mật thám Pháp, và một tờ báo mang tên Tự Do. Không có khẩu súng nào bóng loáng, không có lá cờ nào rực rỡ. Thế nhưng chính những đồ vật lặng lẽ ấy đang giữ câu chuyện về đội du kích đầu tiên trên đất Thanh Hóa.
Gian trưng bày ấy nằm trong nhà truyền thống của Chiến khu Ngọc Trạo, ở xã Ngọc Trạo, tỉnh Thanh Hóa. Ngôi nhà được dựng theo kiểu nhà sàn của người Mường, chia làm ba gian. Mỗi gian kể một chặng trong quá trình ra đời và hoạt động của đội du kích. Những đồ vật ấy đưa người xem về năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, hơn tám mươi năm về trước.
Đó là những năm tháng ngột ngạt. Chính quyền thực dân Pháp ra sức đàn áp phong trào đấu tranh của nhân dân. Những người cách mạng cần một chỗ đứng chân. Chỗ ấy phải đủ kín để giữ người, lại phải đủ thuận đường để liên lạc với bên ngoài.
Giữa năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, Tỉnh ủy Thanh Hóa chọn Ngọc Trạo. Nơi đây hội đủ thiên thời, địa lợi, nhân hòa. Từ đây, đường dây có thể nối với các căn cứ khác trong tỉnh, và nối xa hơn nữa, tới tận Xứ ủy Bắc Kỳ. Đến tháng bảy, căn cứ được thành lập. Từ một vùng núi yên ắng, Ngọc Trạo trở thành chiến khu.
Giữa chiến khu có một hang đá tên là Hang Treo. Hang có hai cửa, và mỗi cửa từng mở ra địa phận một xã khác nhau. Chính trong lòng hang ấy, một đêm mùa thu, câu chuyện của chúng ta bắt đầu.
Đêm mười chín tháng chín năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt. Trong bóng tối của Hang Treo, hai mươi mốt người đứng thành hàng. Họ là những người dân bình thường của vùng núi, không phải những nhân vật huyền thoại. Từng người đọc lời tuyên thệ. Lời thề ấy nặng lắm: hy sinh, chiến đấu đến giọt máu cuối cùng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Đêm đó, Đội du kích Ngọc Trạo ra đời. Đó là đội du kích đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa. Đó cũng là đội vũ trang thoát ly đầu tiên của tỉnh, nghĩa là những người trong đội rời hẳn gia đình để theo con đường cách mạng. Về sau, người Thanh Hóa gọi đội là tiền thân của lực lượng vũ trang tỉnh nhà, là đứa con đầu lòng của lực lượng du kích tập trung xứ Thanh.
Lời thề trong Hang Treo không vang lên một mình. Trước đó, ở Bắc Sơn và ở Nam Kỳ đã nổ ra những cuộc khởi nghĩa. Đêm tháng chín ở Ngọc Trạo nối tiếp tinh thần ấy, trên một miền núi khác của đất nước.
Rồi điều bất ngờ đến. Chỉ sau hai tuần, quân số của đội tăng từ hai mươi mốt người lên tám mươi ba người. Tin về chiến khu lan đi khắp Thanh Hóa, lan cả sang Ninh Bình, Thái Bình, Nghệ An, Hà Tĩnh. Nhiều thanh niên trong và ngoài tỉnh tìm đến, xin được đứng vào hàng ngũ. Một ngọn lửa nhóm lên trong hang đá, chỉ mười bốn ngày sau đã sáng hơn rất nhiều người tưởng.
Những đồ vật trong nhà truyền thống hôm nay kể về đúng quãng ngày ấy. Con dao đi rừng, chiếc giỏ tre, bộ trang phục Mường là những thứ đời thường của núi rừng, chứ không phải quân trang. Còn tài liệu của mật thám Pháp, cơ quan chuyên theo dõi những người yêu nước thời ấy, nhắc rằng phía bên kia cũng không hề ngồi yên.
Quả thật, chiến khu không giữ được lâu. Rạng sáng ngày mười chín tháng mười năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, đúng một tháng sau đêm tuyên thệ, quân Pháp bí mật tấn công vào căn cứ. Các đội viên du kích chống trả quyết liệt, đánh giáp lá cà với đối phương. Rồi họ rút lui để bảo toàn lực lượng. Đến cuối tháng mười, chiến khu bị đàn áp và khủng bố.
Tính từ tháng bảy đến tháng mười năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, Chiến khu Ngọc Trạo chỉ tồn tại trong một thời gian rất ngắn. Nhưng những gì họ học được thì không mất đi. Cách xây dựng căn cứ, cách gây dựng một lực lượng vũ trang, cách đánh du kích, tất cả được giữ lại và truyền tiếp. Bốn năm sau, vào tháng Tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, nhân dân Thanh Hóa cùng cả nước làm nên cuộc khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân. Trong ngọn lửa ấy, có một phần đã được nhóm lên từ một hang đá ở Ngọc Trạo.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, khu di tích được xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia, rồi được trùng tu, tôn tạo. Cụm di tích bây giờ gồm khu trung tâm với tượng đài và không gian tưởng niệm, nhà truyền thống nhà sàn Mường, Hang Treo, đồi Ma Mầu và nhiều điểm gắn với chiến khu năm xưa. Hằng năm, người địa phương lại dâng hương báo công tại tượng đài Chiến khu du kích Ngọc Trạo.
Ở Ngọc Trạo, cả nhà cứ đi thật chậm qua ba gian nhà sàn, dừng lâu hơn một chút trước những đồ vật nhỏ nhất, rồi mới đi ra phía Hang Treo, nơi hai mươi mốt người từng đứng thành hàng trong bóng tối.
Trong gian nhà sàn, con dao đi rừng vẫn nằm yên cạnh chiếc giỏ tre và tờ báo Tự Do. Ngoài kia, Hang Treo vẫn mở hai cửa vào lòng núi, như từ đêm mười chín tháng chín năm ấy, khi hai mươi mốt giọng nói lần đầu cất lên trong bóng tối.