Đền thờ Lê Hoàn – Thọ Xuân, Thanh Hóa
Có một nơi ở huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa mà người dân địa phương gọi với lòng kính trọng đặc biệt: đền thờ Lê Hoàn tại thôn Trung Lập, xã Xuân Lập.
Đây là ngôi đền thờ Hoàng đế Lê Đại Hành, người lên ngôi năm chín trăm tám mươi, lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Tống năm chín trăm tám mươi mốt, và mở đầu triều Tiền Lê. Năm hai nghìn không trăm mười tám, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số một nghìn tám trăm hai mươi xếp hạng Đền thờ Lê Hoàn là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt. Và lễ hội Đền thờ Lê Hoàn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm hai nghìn không trăm hai mươi ba.
Lê Hoàn sinh năm chín trăm bốn mươi mốt tại vùng đất Trung Lập ngày nay. Theo Cổng thông tin điện tử huyện Thọ Xuân, ông theo phò nhà Đinh trong thời kỳ dẹp loạn mười hai sứ quân, được phong Thập đạo tướng quân. Sau sự biến năm chín trăm bảy mươi chín, ông nắm quyền nhiếp chính. Năm chín trăm tám mươi, ông lên ngôi, lấy niên hiệu Thiên Phúc. Năm chín trăm tám mươi mốt, quân Tống xâm lược, ông lãnh đạo cuộc kháng chiến thắng lợi. Năm chín trăm tám mươi hai, ông thân chinh đánh Chiêm Thành. Năm một nghìn không trăm linh năm, ông mất tại điện Trường Xuân ở Hoa Lư.
Bước qua cổng đền, cả nhà sẽ thấy một không gian kiến trúc rất riêng.
Đền thờ Lê Hoàn được xây dựng theo bố cục hình chữ Công, mái xối theo kiểu đền thờ truyền thống của người Việt – Mường cổ. Cổng du lịch Thanh Hóa mô tả hệ vì kèo của đền gồm giá chiêng, chồng rường, con nhị và các mảng chạm thủng, chạm nổi tinh xảo. Đây không chỉ là không gian thờ tự mà còn là tác phẩm kiến trúc nghệ thuật đặc biệt, lý do ngôi đền được xếp hạng ở loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật.
Bố cục đền gồm tiền đường, trung đường và hậu cung. Hậu cung có tượng đồng vua Lê Hoàn cùng không gian thờ Thái hậu Đặng Thị, Trường Hưng vương Lê Mịch, vua Lê Long Đĩnh và Thái hậu Dương Vân Nga.
Một điểm rất đặc biệt trong khuôn viên đền là hai tấm bia cổ đầu thế kỷ mười bảy. Bia thứ nhất dựng năm một nghìn sáu trăm linh hai, ghi việc vua Lê Thánh Tông cấp ruộng thờ tự cho làng Trung Lập. Bia thứ hai dựng năm một nghìn sáu trăm hai mươi sáu, ghi truyền thuyết, thân thế và chiến công của vua Lê Hoàn. Ngoài ra, theo Báo Thanh Hóa, đền còn lưu giữ mười bốn đạo sắc phong từ năm một nghìn sáu trăm bảy mươi bốn đến một nghìn tám trăm tám mươi bảy, cùng lệnh chỉ, địa tự, hương án, chóe, đĩa, bát cổ và một chiếc đĩa đá tương truyền là vật vua nhà Tống tặng cho vua Lê Đại Hành.
Người dân quanh vùng còn lưu truyền những câu chuyện đẹp về thân thế ông. Theo truyền thuyết địa phương, mẹ ông, bà Đặng Thị, từng mộng thấy hoa sen nở rực rỡ trước khi sinh con. Rồi đứa trẻ Lê Hoàn thuở nhỏ được rồng vàng che chở, như trời đất đã chọn sẵn người hùng cho đất Việt.
Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn theo thông lệ diễn ra ba ngày, từ ngày bảy đến ngày chín tháng ba âm lịch, với chính hội vào ngày tám tháng ba âm lịch. Đó là những ngày không gian đền sống lại trọn vẹn nhất, với tiếng trống, khói hương, và dòng người nối nhau về bái lạy người con của đất Trung Lập.
Đứng trong khuôn viên đền, giữa mái ngói rêu phong và những hàng cột gỗ trạm trổ tinh xảo, cả nhà như chạm được vào hơi thở của hơn một nghìn năm lịch sử. Vị hoàng đế xuất thân từ mảnh đất này đã đánh lui quân Tống, giữ vững bờ cõi, rồi trở về với đất tổ. Ngôi đền nhỏ trên làng Trung Lập không chỉ là nơi thờ tự, mà là nơi cả một vùng quê gửi lòng biết ơn qua từng thế kỷ.