Chợ Kỳ Lừa
Ít khu phố chợ ở Việt Nam có thể tự hào rằng lịch sử của mình bắt đầu với việc san đồi bạt núi và mở bảy con đường.
Nhưng Chợ Kỳ Lừa ở Lạng Sơn thì có thể.
Câu chuyện của Kỳ Lừa bắt đầu từ thế kỷ mười bảy, với một con người tên là Thân Công Tài, được triều đình nhà Lê phong tước Hán quận công. Ông được cử lên cai trị vùng đất Lạng Sơn, một vị trí chiến lược trên tuyến biên giới với Trung Quốc. Và ông đã để lại dấu ấn theo một cách không thể quên: ông cùng Vũ quận công Vi Đức Thắng san đồi, bạt núi, mở bảy con đường và lập nên phố chợ Kỳ Lừa.
Mục đích của ông không phải chỉ là xây một cái chợ. Đây là tạo ra một trung tâm giao thương vùng biên, nơi cư dân hai nước Việt Nam và Trung Quốc có thể gặp nhau buôn bán trong điều kiện an toàn và được quản lý. Và phố chợ Kỳ Lừa đã trở thành nơi thu hút cả người Trung Hoa bên kia biên giới đến làm ăn. Một trong những tấm bia đặt trong đền Tả Phủ, lập năm một nghìn sáu trăm tám mươi ba, có ghi chữ Lưỡng quốc khách nhân, tức là khách của hai nước. Đó là ghi chép cụ thể về tính chất thương mại quốc tế của Kỳ Lừa từ thời đó.
Những con đường mà Thân Công Tài mở ra ngày xưa vẫn còn tên trong lòng thành phố Lạng Sơn ngày nay. Các phố cũ của ông nay ứng với những con phố mang tên Kỳ Lừa, Thân Công Tài, Thân Cảnh Phúc, Ngô Văn Sở, Phai Món, Lương Văn Tri và đường Bắc Sơn. Tên đường thay đổi, nhưng bố cục không gian của phố chợ mà ông để lại vẫn là xương sống của khu đô thị này.
Chợ Kỳ Lừa không chỉ là điểm thương mại. Đây từng là chợ chính của thị xã Lạng Sơn, vừa là nơi mua bán vừa là nơi gặp gỡ, giao lưu văn hóa của các dân tộc Nùng, Tày, Kinh, Dao và Hoa. Năm cộng đồng dân tộc, tất cả cùng xuất hiện trong một không gian chợ. Đó là bức tranh thu nhỏ của sự đa dạng dân cư vùng biên.
Chợ họp theo phiên. Sáu phiên mỗi tháng, vào các ngày mùng hai và mùng bảy âm lịch, cứ năm ngày lại một phiên. Nếu cả nhà đến đúng ngày phiên, nhịp sống của chợ sẽ khác hẳn ngày thường. Người từ các bản làng xung quanh đổ về, hàng hóa đa dạng hơn, và tiếng các ngôn ngữ khác nhau chen nhau trong không khí chợ.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, chợ được đầu tư xây dựng mới với diện tích khoảng hai nghìn bảy trăm mét vuông, mang tên Chợ đêm Kỳ Lừa.
Từ chợ đi bộ khoảng chín mươi mét là đến Đền Tả Phủ. Đây là nơi thờ Thân Công Tài và gắn với toàn bộ câu chuyện về sự hình thành phố chợ Kỳ Lừa. Đền được xếp hạng Di tích Quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi ba.
Và tại đền này mỗi năm diễn ra Lễ hội đền Tả Phủ Kỳ Lừa, từ ngày hai mươi hai đến hai mươi bảy tháng Giêng. Điểm nhấn là Lễ hội Đầu Pháo vào ngày hai mươi bảy tháng Giêng, một lễ hội đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm hai nghìn mười lăm.
Không gian phố chợ Kỳ Lừa ngày nay còn có phố đi bộ. Vào những tối cuối tuần, các con đường quanh chợ lại rộn lên với hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian và văn nghệ. Phố chợ tiếp tục được dùng làm không gian văn hóa cộng đồng, giống như cái vai trò mà Thân Công Tài đã hình dung cách đây bốn trăm năm.
Đứng giữa Chợ Kỳ Lừa, cả nhà hãy lắng nghe hơn là mua sắm. Hàng hóa được bày theo lối riêng, người bán người mua trả giá thân tình, và năm thứ tiếng của người Nùng, Tày, Kinh, Dao và Hoa cứ đan vào nhau trong không khí chợ. Cách đó vài bước chân, đền Tả Phủ vẫn lặng lẽ trông ra phố, nơi khói hương quyện với tiếng rao và tiếng cười.
Bốn trăm năm trước, một người có tầm nhìn đã san đồi bạt núi để dựng nên nơi này. Và đến hôm nay, mỗi phiên chợ Kỳ Lừa vẫn sống động đúng như ông từng hình dung, một góc biên cương nơi hai nước, năm dân tộc và bốn thế kỷ cùng gặp nhau trong một buổi chợ.