Thôn Choản Thèn, xã Y Tý
Bàn tay đặt lên vách đất dày của một ngôi nhà trình tường. Vách lạnh, ráp, có dấu của tay người nén qua nhiều ngày.
Sương sớm cuộn dưới chân thôn, gió núi mang mùi khói bếp Hà Nhì rất riêng. Cả nhà đang đứng trong thôn Choản Thèn, xã Y Tý, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.
Theo Báo Lào Cai, Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai đã ban hành quyết định số một nghìn chín trăm hai mươi sáu, ngày bảy tháng sáu năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, công nhận thôn Choản Thèn là điểm du lịch.
Choản Thèn nằm ở vùng cao Bát Xát, sát biên giới phía bắc của tỉnh. Địa hình núi gấp khúc, khí hậu lạnh, sương mù đặc trưng.
Báo Lào Cai cho biết toàn huyện Bát Xát là nơi cư trú chủ yếu của người Hà Nhì ở Lào Cai, chiếm khoảng chín mươi chín phẩy hai phần trăm tổng số người Hà Nhì toàn tỉnh. Cộng đồng trong thôn là người Hà Nhì Đen.
Người Hà Nhì Đen giữ một nét kiến trúc rất riêng: nhà trình tường. Theo Báo Lào Cai, công đoạn công phu nhất là trình tường.
Đất được trộn, đưa vào khuôn gỗ và nện chặt từng lớp. Toàn bộ làm thủ công, không xi măng, không cát sỏi, nhưng bức tường vẫn vững chắc không thua công trình bê tông. Hầu như người đàn ông Hà Nhì nào cũng biết kỹ thuật này.
Nhà trình tường giữ ấm về mùa đông, mát về mùa hè, phù hợp khí hậu vùng cao.
Người Hà Nhì coi nhà trình tường là không gian văn hóa lõi của mình. Nhiều nghề truyền thống, trò chơi dân gian và hoạt động lễ hội đều gắn dưới mái nhà này.
Một di sản nữa là lễ hội Khô Già Già. Theo Báo Lào Cai, đây là lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì Đen, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia từ năm hai nghìn không trăm mười lăm.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, lễ hội diễn ra từ ngày hai mươi tám đến ngày ba mươi tháng sáu dương lịch, tại các xã Y Tý, A Lù, Nậm Pung và Trịnh Tường, cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu.
Điều khiến nhiều người tìm đến Y Tý là mùa mây. Báo Lào Cai mô tả vào những ngày dài giá lạnh kèm mưa phùn, khi nắng chiếu xuống, hơi nước bốc lên rồi ngưng tụ thành lớp mây dày trùm núi.
Thôn Choản Thèn phiêu bồng trong mây, những ngôi nhà ẩn hiện như nổi trên biển bông trắng.
Đây là thôn của người Hà Nhì Đen, sống bằng ruộng nương, bằng những bức tường đất nén bền chặt, và bằng nhịp đi chậm rãi của mây.
Khói bếp vẫn lên đều mỗi sớm, vách đất vẫn giữ ấm qua từng mùa đông. Và khi nắng lên, cả thôn Choản Thèn lại bồng bềnh nổi giữa biển mây trắng, như một câu chuyện cổ tích chưa bao giờ ngừng kể.