Đền Đại Cại
Bên tả ngạn sông Chảy, nơi dòng nước uốn qua vùng Lục Yên, có một ngôi đền cổ mang tên Đền Đại Cại.
Người địa phương đôi khi còn gọi đây là đền Ta Cại, theo tên cũ được báo Lào Cai ghi lại từ những năm hai nghìn không trăm lẻ bảy. Đền nằm trong thôn Sâng, xã Tân Lĩnh, huyện Lục Yên, tỉnh Lào Cai mới sau khi Yên Bái và Lào Cai sắp xếp lại hành chính. Từ thành phố Yên Bái cũ, đi theo đường bộ khoảng bảy mươi ba cây số, hoặc từ thị trấn huyện lỵ Lục Yên chỉ mười một cây số.
Đền không đứng một mình. Nó thuộc quần thể Di tích lịch sử văn hóa Hắc Y Đại Cại ở xã Tân Lĩnh, được Bộ Văn hóa công nhận là di tích cấp quốc gia từ năm hai nghìn không trăm lẻ một. Đó là một chuỗi di sản, không phải một điểm đơn lẻ.
Nhân vật trung tâm của ngôi đền là Bà Vũ Ngọc Anh. Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện xác nhận đây là đối tượng thờ phụng của lễ hội Đền Đại Cại, gọi bà là nữ tướng. Báo Lào Cai từng thuật lại câu chuyện về bà theo sử sách và dân gian địa phương. Bà gắn với dòng họ Vũ trong lịch sử thành nhà Bầu. Nhân dân tôn bà là Bà Chúa Lương, Bà Chúa Kho và Bà Chúa Bầu, vì bà lo quân lương, hậu cần và truyền kinh nghiệm canh tác cho dân. Đó là lớp kể của sử sách và dân gian địa phương, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Câu chuyện về đền còn có thêm chiều sâu lịch sử khác. Nguồn báo Lào Cai năm hai nghìn không trăm lẻ bảy ghi rằng đền còn lưu giữ sắc phong các niên hiệu Lê Cảnh Hưng, Tự Đức, Khải Định, Thành Thái và Duy Tân. Năm triều đại, năm lần triều đình trung ương công nhận sự hiện diện của ngôi đền này. Đó không phải chuyện bình thường.
Thời điểm sống động nhất của Đền Đại Cại là hai ngày mười lăm và mười sáu tháng Giêng âm lịch hằng năm, khi lễ hội khai mạc. Bài khai hội năm hai nghìn không trăm hai mươi tư của báo Lào Cai mô tả phần lễ gồm dâng hương, cúng tế, tụng kinh, niệm Phật và cúng Thiên địa. Phần hội thì đa sắc hơn. Người ta ném còn, bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, đánh quay, nhảy bao bố, và câu cá trên sông Chảy. Ai muốn thử sức thì leo núi Vua Áo Đen. Những trò chơi ấy không chỉ là giải trí, mà là cách cộng đồng người Tày vùng Lục Yên giữ lại phần linh hồn văn hóa của mình sau bao thế hệ.
Đứng trước đền, nhìn ra phía sông Chảy, cả nhà có thể cảm nhận vì sao ngôi đền được đặt ở đây. Sông Chảy trong mùa cạn phơi đáy cát, trong mùa lũ dâng đầy bờ. Người dân dọc sông Chảy từ bao đời đã quen với sự bất trắc của dòng nước. Và họ đã lập đền ngay bên sông, để cầu xin sự che chở, để tạ ơn những mùa vượt qua bình an.
Đền Đại Cại không phải điểm tham quan hoành tráng. Nhưng có những nơi mà ý nghĩa nằm ở chiều sâu chứ không phải quy mô. Đứng lặng bên sông Chảy, nghe nước chảy qua như đã chảy suốt bao đời, cả nhà sẽ hiểu vì sao ngôi đền nhỏ này vẫn còn đó. Người Tày vùng Lục Yên giữ gìn nó, đời nối đời, bên dòng nước cũ.