Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải
Có những nơi không được dựng lên cho du khách. Chúng tồn tại trước khi có khái niệm du lịch, và chúng sẽ còn đây rất lâu sau khi chúng ta rời đi.
Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải là một nơi như vậy.
Theo Báo Lào Cai năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, khu bảo tồn có diện tích hơn hai mươi nghìn một trăm lẻ tám ha. Trong đó hơn mười tám nghìn ba trăm chín mươi ha là rừng tự nhiên. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt chiếm hơn mười lăm nghìn ha. Phân khu phục hồi sinh thái gần năm nghìn ha. Đây không phải là công viên có lối tham quan tự do. Đây là vùng rừng đặc dụng được phân khu rõ ràng, có ban quản lý và lực lượng kiểm lâm trực tiếp.
Khu bảo tồn được thành lập theo quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái năm hai nghìn không trăm lẻ sáu. Trước đây thuộc địa bàn các xã Chế Tạo, Púng Luông, Nậm Khắt, Dế Xu Phình và Lao Chải của huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái cũ. Sau đợt sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Báo Lào Cai xác định khu bảo tồn nằm trên địa bàn các xã Chế Tạo, Lao Chải và Púng Luông thuộc tỉnh Lào Cai mới.
Giá trị nổi bật nhất của khu bảo tồn này là đa dạng sinh học. Kết quả điều tra chuyên môn ghi nhận bảy trăm sáu mươi tư loài thực vật bậc cao có mạch và hai trăm hai mươi mốt loài động vật có xương sống trên cạn. Trong số này có năm mươi ba loài thú, một trăm ba mươi loài chim, hai mươi sáu loài bò sát và mười hai loài lưỡng cư theo chi tiết từ Báo Yên Bái năm hai nghìn không trăm hai mươi tư.
Loài biểu tượng của nơi này là vượn đen tuyền, tên khoa học là Nomascus concolor. Đây là loài linh trưởng nguy cấp toàn cầu, và khu bảo tồn Mù Cang Chải là một trong những sinh cảnh quan trọng cuối cùng của loài theo Báo Lào Cai. Vượn đen tuyền sống theo bầy trong rừng già, ít khi xuống thấp, và rất nhạy cảm với sự hiện diện của người. Tiếng hú của chúng vang lên vào sáng sớm, len lỏi qua những tầng tán dày, như một lời nhắc rằng khu rừng này còn sống.
Câu chuyện đáng kể tiếp theo là quần thể cây cổ thụ. Báo Yên Bái năm hai nghìn không trăm hai mươi tư ghi khu vực Tà Cay Đằng thuộc bản Nả Háng, xã Chế Tạo có hơn bốn nghìn cây thiết sam Đông Bắc và pơ mu cổ thụ được gắn biển công nhận Cây Di sản Việt Nam. Trong đó có hơn một nghìn cây thiết sam từ bốn trăm đến tám trăm năm tuổi và hơn ba nghìn cây pơ mu mọc tự nhiên. Đây là rừng di sản theo nghĩa thực chất nhất của từ đó. Không phải ví von, không phải cách gọi du lịch. Là những cây thật đứng đó từ trước khi đất nước này có tên gọi hiện tại.
Nhưng có lẽ câu chuyện ít được kể nhất và quan trọng nhất là câu chuyện về người giữ rừng. Báo Lào Cai ghi nhận Ban quản lý đã ký hai mươi hợp đồng khoán bảo vệ rừng với cộng đồng tại ba mươi lăm thôn thuộc các xã Chế Tạo, Lao Chải và Púng Luông. Có mười chín tổ bảo vệ rừng cộng đồng với một trăm sáu mươi người tham gia tuần tra và phối hợp phòng cháy chữa cháy rừng. Tổng diện tích rừng cung ứng dịch vụ môi trường là hơn mười tám nghìn ha và kinh phí chi trả dịch vụ môi trường rừng đạt hơn mười sáu tỷ chín trăm triệu đồng.
Rừng này được giữ không chỉ vì kiểm lâm tuần tra, mà còn vì những người Mông địa phương đã chọn sống cùng rừng thay vì sống nhờ rừng. Và đó là lý do khu rừng này vẫn còn đây.
Và giữa tất cả những điều đó, ở bản Nả Háng, xã Chế Tạo, có những cây thiết sam đứng từ bốn trăm đến tám trăm năm trước. Chúng đã đứng đó khi không có bản đồ nào vẽ ra vùng đất này. Chúng vẫn đứng đó hôm nay, rêu phong và lặng lẽ, như những nhân chứng của thời gian mà đất trời gửi lại cho chúng ta.