Khu di tích Nguyễn Thái Học
Có những ngày tháng mà lịch sử không thể kể bằng giọng bình thản.
Ngày mười bảy tháng Sáu năm một nghìn chín trăm ba mươi là một trong những ngày như vậy. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, lúc năm giờ ba mươi lăm phút buổi sáng, Nguyễn Thái Học và mười hai chiến sĩ Việt Nam Quốc dân Đảng bước ra trước máy chém của thực dân Pháp tại Yên Bái. Họ không cúi đầu. Khởi nghĩa đã thất bại, nhưng họ lựa chọn cái chết như lựa chọn của người không hối tiếc. Câu nói của Nguyễn Thái Học, "Không thành công cũng thành nhân", vẫn còn khắc trên khu mộ đến tận ngày hôm nay.
Khu di tích Nguyễn Thái Học nằm trong Công viên Yên Hòa, thành phố Yên Bái. Công trình được khởi công xây dựng đúng ngày mười bảy tháng Sáu năm hai nghìn, tức đúng bảy mươi năm sau ngày Nguyễn Thái Học hy sinh. Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà người ta chọn ngày đó để đặt viên đá đầu tiên.
Tổ chức của Nguyễn Thái Học là Việt Nam Quốc dân Đảng, một lực lượng yêu nước bị thực dân Pháp truy lùng từ cuối năm một nghìn chín trăm hai mươi chín. Bị dồn vào thế cùng, họ quyết định khởi nghĩa. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, đêm mùng chín rạng sáng mùng mười tháng Hai năm một nghìn chín trăm ba mươi, lực lượng nổi dậy ở Yên Bái chiếm được hai trại lính của Pháp nhưng không làm chủ được tình hình. Trong ngày mùng mười, quân Pháp phản công và dập tắt cuộc khởi nghĩa. Sau đó là những phiên tòa, những bản án và những cái chết.
Nguyễn Thái Học bị bắt ngày hai mươi tháng Hai năm đó tại Chí Linh, Hải Dương. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ông bị giam ở Hỏa Lò, rồi bị áp giải lên Yên Bái. Chiều mười sáu tháng Sáu, mười ba tử tù được chuyển lên. Sáng hôm sau, mười bảy tháng Sáu, lúc năm giờ ba mươi lăm phút, câu chuyện kết thúc.
Tại khu di tích hôm nay, điểm đầu tiên khách đến là khu tượng đài với năm nhân vật đứng trên đám mây cách điệu. Báo Lào Cai xác định đó là Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu, Phó Đức Chính, Ngô Hải Hoằng và Nguyễn Thị Giang. Phía dưới, quanh chân tượng là phù điêu cao gần ba mét.
Sang khu mộ, cả nhà sẽ thấy bảng vàng ghi danh mười bảy nghĩa sĩ và mười bảy cột trụ đứng quanh phần mộ, mỗi cột tượng trưng cho một người bị xử chém. Bên phải khu mộ là một khối hình vát lát đá hoa cương đen, mô phỏng lưỡi máy chém, trên đó khắc câu "Chết vì Tổ quốc chết vinh quang". Bảo tàng Nhân Dân mô tả khu lăng mộ có mười bảy ngôi mộ của các chiến sĩ hy sinh trong cuộc khởi nghĩa.
Lên phía trên, theo bậc đá và hai hàng cây vạn tuế là nhà lưu niệm xây bằng đá xanh, có ba gian thờ. Gian giữa thờ bài vị Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu và Phó Đức Chính. Hai gian bên thờ các chiến sĩ. Trong không gian đó, tiếng chân bước sẽ thấy rõ hơn so với tiếng nói.
Khi đi cùng các bạn nhỏ đến đây, cả nhà có thể kể câu chuyện không bằng ngôn ngữ của bi tráng hay hào hùng, mà bằng ngôn ngữ của sự thành thật: những người này đã chọn đứng trước điều mà họ tin là đúng, ngay cả khi điều đó dẫn đến cái chết. Không phải ai cũng có thể hiểu ngay điều đó khi còn nhỏ. Nhưng đứng ở đây, trước mười bảy cột trụ và dòng chữ "Không thành công cũng thành nhân", người ta có thể bắt đầu cảm nhận.
Mười bảy cột trụ đứng lặng, mỗi cột là một tên người, một câu chuyện không ai kể hết được. Và câu "Không thành công cũng thành nhân" vẫn còn đó, khắc trong đá, chờ từng người đọc lại theo cách của riêng mình.