Dinh thự Hoàng A Tưởng
Giữa cao nguyên trắng Bắc Hà, giữa những quả đồi phủ mận và những bản làng mái ngói nhỏ bé, có một tòa nhà đứng ra khác hẳn tất cả.
Tòa nhà ấy có vòm cửa kiểu Pháp, lan can đúc bê tông, cầu thang vòng, hành lang lát gạch. Nhưng bao quanh nó là tường dày, lỗ châu mai chĩa ra bốn phía như một pháo đài. Và toàn bộ được xây theo bố cục bình phong, sân trời, nhà chính theo kiểu truyền thống Á Đông.
Đây là Dinh thự Hoàng A Tưởng. Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từ năm một nghìn chín trăm chín mươi chín.
Theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, dinh được xây dựng từ năm một nghìn chín trăm mười bốn và hoàn thành năm một nghìn chín trăm hai mươi mốt. Chủ nhân đặt nền tảng cho công trình này là Hoàng Yến Chao, người Tày, và dinh được đặt theo tên người con trai là Hoàng A Tưởng. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam giới thiệu công trình với cả tên "Lâu đài Hoàng Yến Chao".
Nhiều nguồn du lịch địa phương gọi đây là "dinh thự vua Mèo". Nhưng cả nhà lưu ý nhé: Hoàng Yến Chao và Hoàng A Tưởng là người Tày, không phải người Mông. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai giải thích rằng họ cai trị một vùng có đông người Mông sinh sống, nên người dân gọi là "vua" theo nghĩa thủ lĩnh vùng. Đây là tên gọi dân gian, không phải tước hiệu chính thức. Và người Mông trong tiếng Pháp và nhiều tài liệu cũ hay bị gọi nhầm là "Mèo", một cách gọi hiện nay không còn được dùng vì thiếu tôn trọng.
Vậy thì Hoàng Yến Chao và Hoàng A Tưởng là ai trong bối cảnh lịch sử? Đây là tầng lớp thổ ty ở Bắc Hà thời thuộc địa nửa phong kiến, nắm quyền lực kinh tế và chính trị trong vùng và được chính quyền Pháp ủng hộ. Khi đứng trong khuôn viên dinh thự này, cả nhà đang đứng trong không gian quyền lực của một giai đoạn mà quan hệ thực dân và thổ ty đan xen nhau rất phức tạp ở vùng núi Tây Bắc. Đây không phải câu chuyện chỉ có một màu. Nhưng hiểu đúng bối cảnh giúp chúng ta thấy tòa nhà này sâu hơn.
Bây giờ cả nhà hãy nhìn vào kiến trúc.
Bước qua cổng, cả nhà thấy tường bao cao, và trên tường là những lỗ nhỏ theo chiều nghiêng. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai mô tả đây là lỗ châu mai, chức năng giống như trong các pháo đài. Như vậy, dinh không chỉ là nơi ở mà còn là nơi phòng vệ. Điều đó cho thấy địa vị của chủ nhân không phải lúc nào cũng ổn định, và quyền lực vùng cao thời đó không phải không có đối thủ.
Đi vào sân trong, cả nhà thấy một khoảng sân trời rộng. Phía trước sân là bức bình phong, phía sâu trong sân là nhà chính, hai bên là hai dãy nhà ngang. Bố cục này theo kiểu truyền thống, nhưng các chi tiết trang trí thì theo phong cách Pháp: vòm cửa tròn, cột đứng, lan can đúc, cầu thang vòng ở trung tâm.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai, toàn bộ dinh có ba mươi sáu phòng, gồm nhà chính, hai dãy nhà ngang và các nhà phụ. Báo Tiền Phong ghi diện tích toàn khu khoảng mười nghìn mét vuông. Hai con số diện tích từ hai nguồn có thể vì một bên đo phần công trình, bên kia đo toàn bộ khu đất.
Công trình đã qua đợt tu bổ, và những gì cả nhà đang nhìn thấy hôm nay mang dấu ấn của cả lớp gốc lẫn bàn tay phục dựng.
Bên trong dinh, các căn phòng được dùng để trưng bày hình ảnh và tư liệu về lịch sử công trình và vùng đất Bắc Hà.
Khi rời dinh thự, cả nhà có thể nhìn lại từ ngoài cổng một lần nữa. Một tòa nhà như thế này, đứng giữa cao nguyên Bắc Hà hơn một trăm năm, đã trải qua thuộc địa, kháng chiến, thống nhất và đổi mới. Câu chuyện của nó không chỉ là câu chuyện về kiến trúc, mà là một lớp của lịch sử vùng đất phức tạp và đáng được hiểu đúng.