Chùa Chén Kiểu
Năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, ở một xã nhỏ vùng Mỹ Xuyên, Sóc Trăng, có một tăng đoàn đứng trước bài toán không có lời giải đơn giản.
Chùa bị bom đạn phá trong chiến tranh. Phải xây lại. Nhưng tiền không đủ. Gạch ngói xi măng đắt, vật liệu thiếu, mà bức tường trơn thì quá đơn điệu cho một ngôi chùa Khmer vốn đẹp bằng hoa văn. Sư cả Tăng Đuch, trụ trì thứ chín của chùa, đã nghĩ ra một cách thật độc đáo.
Ông xin Phật tử cúng dường chén, bát, đĩa sứ vỡ.
Không phải vứt đi. Mà khảm lên tường. Lên cột. Lên khung cửa.
Từ hàng chục nghìn mảnh sứ vỡ của người dân Khmer cúng tặng, ngôi chùa dần mặc lên một bộ áo hiếm nơi nào có được: tường lung linh dưới nắng, phản chiếu trăm màu. Người ta bắt đầu gọi chùa là Chùa Chén Kiểu.
Tên Khmer chính thức là Wat Sro Loun. Người Việt phiên âm thành Sà Lôn. Tên đó bắt nguồn từ con rạch Chro Luong ngày trước chảy gần chùa. Nhưng cái tên Chùa Chén Kiểu thì gắn liền với câu chuyện sáng tạo từ khó khăn, và nó đi vào lòng người hơn bất kỳ cái tên nào khác.
Tương truyền, ngôi chùa này được dựng từ năm một nghìn tám trăm mười lăm, hơn hai trăm năm trước, lúc đầu chỉ là chùa lá, tre, gỗ như nhiều chùa Khmer khác. Chiến tranh tàn phá. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, chùa bắt đầu được xây lại bằng gạch và xi măng, và cuộc tái sinh đó mang theo sáng kiến chén bát độc đáo mà ngày nay khách từ khắp nơi đến chiêm ngưỡng. Năm hai nghìn không trăm mười hai, chùa được Ủy ban nhân dân tỉnh Sóc Trăng công nhận là Di tích Lịch sử và Văn hóa cấp Tỉnh.
Nhưng ngoài vẻ đẹp tường khảm sứ, Chùa Chén Kiểu còn đang cất giữ một câu chuyện rất khác, từ một thế giới rất xa.
Bên trong khuôn viên, trong một gian phòng riêng, có hai chiếc giường mà người ta đồn mỗi chiếc đáng giá hàng tỉ đồng theo giá hiện tại. Không phải giường thường. Đây là hai chiếc giường theo mùa của một người từng giàu có bậc nhất miền Tây đầu thế kỷ hai mươi.
Người đó tên Trần Trinh Huy, biệt danh Hắc công tử, sinh năm một nghìn chín trăm, mất năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba. Ông là con cháu dòng địa chủ Bạc Liêu nổi tiếng nhất thời Pháp thuộc. Câu chuyện về ông đốt tiền nấu trứng để chứng tỏ giàu có, về việc sở hữu máy bay riêng, về cuộc thi đốt tiền với Bạch công tử Lê Công Phước ở Sài Gòn, đã trở thành những giai thoại không ai quên.
Nhưng của cải thường đi qua tay người. Rồi thời cuộc loạn lạc, đồ quý trong nhà ông thất tán mỗi món một nơi. Về sau, chùa Sà Lôn mua lại được một số đồ gỗ ấy. Người trong chùa kể, chỉ riêng một chiếc giường đã tốn số tiền ngang với hơn hai nghìn giạ lúa thời đó.
Trong số đồ gỗ ấy, hai chiếc giường là thứ giữ chân khách lâu nhất.
Chiếc giường dùng mùa hè có mặt nằm bằng đá cẩm thạch, mát lạnh tự nhiên, phù hợp khí hậu Nam Bộ nóng ẩm. Chiếc giường còn lại là giường nóng, mặt nằm ghép từ ba tấm gỗ giáng hương, nằm lên thấy ấm. Cả hai đều làm bằng gỗ quý, cẩn xà cừ tinh xảo, chạm khắc nhiều họa tiết tỉ mỉ.
Người từng thuộc hàng giàu có bậc nhất miền Tây đã nằm trên những chiếc giường này. Bây giờ chúng đang được bảo quản trong một ngôi chùa Khmer giữa đồng bằng, được sư sãi và Phật tử gìn giữ cẩn thận hơn bất kỳ bảo tàng nào.
Ngoài hai chiếc giường, khu di vật Công tử Bạc Liêu còn có tủ cẩn xà cừ và bộ trường kỷ gỗ quý. Tất cả đều là chứng tích của một thời giàu sang miền Tây mà đến nay khó có thể lặp lại.
Vì sao chùa Khmer ở Sóc Trăng lại đặc biệt? Đây là nơi có đông đồng bào Khmer Nam Bộ sinh sống, một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số lớn nhất Việt Nam. Phật giáo Theravada, phái Nam tông, là xương sống tinh thần của họ. Chỉ thờ Phật Thích Ca, tăng sĩ mặc áo cà sa vàng cam, tu học theo kinh Pali cổ.
Kiến trúc Chùa Chén Kiểu mang đầy đủ đặc trưng Khmer: chánh điện mái nhiều tầng cong vút, ba ngôi tháp trên cổng, tượng Naga ở các góc mái, mười sáu hàng cột trong chánh điện chống đỡ kết cấu lớn, và ở trung tâm là tượng Phật Thích Ca theo truyền thống Theravada.
Dưới nắng Sóc Trăng, từng mảnh chén bát vỡ khảm trên tường, trên cột, trên khung cửa vẫn lấp lánh trăm màu. Mảnh nào cũng từng là cái chén, cái đĩa trong bữa cơm của một gia đình nào đó. Chúng không chỉ là vật liệu trang trí. Đó là câu trả lời của người dân khi không có tiền, không có đá quý, không có vật liệu sang trọng, nhưng vẫn muốn ngôi chùa của mình đẹp nhất theo cách riêng của nó.