Già Lam Cổ Tự
Khi đi qua Quốc lộ một A ở vùng Ngã Bảy, Hậu Giang, cả nhà sẽ thấy một ngôi chùa mang kiến trúc lạ. Không phải kiểu chùa Việt truyền thống với mái cong và cột đỏ. Không phải kiểu chùa Khmer với tháp nhọn và tượng Naga. Đây là kiến trúc Ấn Độ, với mái vòm, tháp cao nhiều tầng, hoa văn nổi nhiều chiều. Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, kiểu kiến trúc này rất hiếm.
Người ta thường gọi ngôi chùa này là Chùa Con Ngựa. Tên chính thức là Già Lam Cổ Tự. Còn trong một số tài liệu du lịch, nó xuất hiện với cái tên Chùa Phật Lớn. Cả ba tên đều chỉ cùng một nơi, và mỗi cái tên mang một câu chuyện.
Già Lam là đạo tràng, chốn tu hành theo tiếng Sanskrit. Cổ Tự là chùa cũ, chùa cổ. Già Lam Cổ Tự, ngôi đạo tràng cổ xưa, ra đời năm một nghìn chín trăm bốn mươi, khi Sư Thích Huệ Đức sáng lập một ngôi chùa nhỏ tại ấp Xẻo Vong C, xã Hiệp Lợi. Qua hai lần trùng tu, đặc biệt là lần lớn năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt lễ khánh thành diễn ra và chùa được đổi tên chính thức.
Tên Chùa Phật Lớn mà một số tài liệu gán cho ngôi chùa này thực ra không phải tên chính thức. Cả nhà nên biết: có hai ngôi chùa mang tên chính thức Chùa Phật Lớn ở Việt Nam, một ở Rạch Giá (Kiên Giang cũ, nay An Giang mới), là Di tích Quốc gia Khmer xây từ năm một nghìn năm trăm lẻ tư, và một trên núi Cấm ở An Giang. Cả hai đều không liên quan đến ngôi chùa này ở Hậu Giang.
Còn tên Chùa Con Ngựa thì dễ hiểu khi cả nhà bước vào sân. Có một con ngựa đá rất lớn đứng trong khuôn viên, cao khoảng ba mét, dài hơn hai mét, làm bằng xi măng trộn màu với khung sườn cốt thép, hoàn thành trong một tháng. Đây là ngựa Xích Thố, con ngựa thần của Quan Vân Trường, tướng nổi tiếng nhất trong truyện Tam Quốc.
Tại sao trong một ngôi chùa Phật lại có ngựa Xích Thố của Quan Công? Câu trả lời nằm trong văn hóa dân gian Nam Bộ, nơi ranh giới giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ thần Hán hóa rất mềm mại. Quan Vân Trường, hay Quan Công, hay Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa, là biểu tượng của lòng trung nghĩa, dũng cảm và chính trực. Người Việt ở Nam Bộ tiếp thu tín ngưỡng này qua giao lưu với người Hoa và đôi khi thờ Quan Công trong chùa Phật. Ngựa Xích Thố trong sân chùa Già Lam Cổ Tự là một biểu hiện của sự giao thoa văn hóa đó.
Điểm ấn tượng nhất của ngôi chùa là hệ thống tượng. Một trăm bốn mươi lăm pho tượng Phật và La Hán, được mệnh danh là chùa có nhiều tượng nhất miền Tây. Trung tâm là tượng Phật Thích Ca nhập Niết Bàn dài mười bốn mét, biểu tượng đức Phật giã từ cõi đời sau tám mươi năm hành đạo. Bên cạnh là tượng Quan Thế Âm Bồ Tát cao mười hai mét, vị Bồ Tát cứu khổ cứu nạn được kính ngưỡng nhất trong Phật giáo Bắc tông.
Rồi còn tám lễ đài, nhiều bảo tháp, tám vị lân canh gác, hai mươi lăm đỉnh hương. Mật độ tượng và vật thờ dày đặc trong diện tích chỉ hai nghìn ba trăm bảy mươi sáu mét vuông.
Ngã Bảy, nơi chùa tọa lạc, là thành phố của bảy con kênh gặp nhau. Người Pháp đào những con kênh đó cuối thế kỷ mười chín đầu thế kỷ hai mươi để mở đất và giao thương. Chợ nổi Ngã Bảy từng là một trong những chợ nổi sôi động nhất đồng bằng sông Cửu Long, bảy ngả thuyền chở hàng hóa từ khắp nơi đổ về. Thương mại và đời sống phồn thịnh đó đã nuôi dưỡng văn hóa và tín ngưỡng, trong đó có ngôi chùa mang kiến trúc Ấn Độ độc đáo này.
Chùa quay mặt ra Quốc lộ một A, sừng sững giữa vùng sông nước. Bước qua cổng tam quan, cả nhà bỗng như lạc vào một thế giới khác, nơi tháp Ấn Độ vươn cao giữa trời miền Tây, hàng trăm pho tượng lặng lẽ đứng trong bóng cây xanh mát, và con ngựa Xích Thố to lớn đứng chắn giữa sân, như thể vẫn đang đợi vị tướng trung nghĩa trở về.