Chùa Phật Tích
Có một ngọn núi ở Bắc Ninh mà người ta gọi là Non Tiên. Tên chữ là núi Lạn Kha, hay núi Phật Tích. Người ta gọi là Non Tiên vì nơi đây gắn với câu chuyện Từ Thức gặp tiên, một trong những truyền thuyết đẹp nhất vùng Kinh Bắc. Nhưng điều làm cho Non Tiên trở thành một địa danh thực sự quan trọng lại không phải truyền thuyết, mà là một pho tượng đã ngồi im lặng suốt gần một nghìn năm trên sườn núi ấy.
Cả nhà đang đứng tại Chùa Phật Tích, còn có tên chữ là Vạn Phúc, nghĩa là muôn phước lành. Di tích này được Thủ tướng Chính phủ công nhận là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt vào cuối năm hai nghìn mười bốn.
Câu chuyện của chùa bắt đầu từ rất xa. Theo Cục Di sản văn hóa, dựa trên sử liệu và di vật tìm thấy tại đây, Vạn Phúc tự đã có dấu tích từ khoảng thế kỷ thứ bảy đến thứ mười, tức là hơn một nghìn năm trước. Sang thời Lý, chùa trở thành quốc tự, nơi các vua Lý đặc biệt quan tâm. Vào thế kỷ mười một, vua Lý Thánh Tông cho xây chùa Thiên Phúc và dựng tháp tại đây. Khoảng năm một nghìn không trăm năm mươi bảy đến một nghìn không trăm sáu mươi sáu, ấy là giai đoạn Phật Tích hưng thịnh nhất thời Lý. Và cũng trong khoảng thời gian đó, pho tượng Phật A Di Đà mà các bạn sẽ được chiêm ngưỡng hôm nay đã được tạo tác.
Hãy cùng đi vào, để nhìn tận mắt điều mà sử sách đã ghi.
Trước khi vào khu chính điện, các bạn sẽ đi qua Tam quan và gác chuông. Chùa hiện được bố trí theo kiểu Nội công ngoại quốc, với mười một gian Tiền đường, ba gian Thiêu hương, năm gian Thượng điện và hai dãy hành lang. Một không gian hoàn chỉnh, uy nghiêm và yên tĩnh như lớp trầm tích của hàng trăm năm.
Bây giờ chúng ta dừng lại ở chính điện.
Trước mắt các bạn là tượng Phật A Di Đà. Không nói to, không chỉ tay, không so sánh với gì cả. Chỉ nhìn.
Tượng được tạc bằng đá xanh nguyên khối. Phần tượng và bệ, cộng lại cao gần ba mét. Bệ tượng trang trí cánh sen, sóng nước, rồng và mây lửa, những biểu tượng Phật giáo đặc trưng thời Lý. Cục Di sản văn hóa xếp đây là bảo vật quốc gia, một trong những tác phẩm điêu khắc Phật giáo tiêu biểu nhất của nghệ thuật Đại Việt thời Lý.
Nghìn năm là bao lâu? Đó là khoảng thời gian từ khi tượng này được tạo tác đến hôm nay, khi các bạn đứng trước nó. Mười thế kỷ đã qua, bao triều đại thay nhau, chùa bị phá rồi được dựng lại, mà pho tượng đá vẫn ngồi yên, không lay chuyển. Trong chiến tranh chống Pháp, từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín đến một nghìn chín trăm năm mươi hai, chùa bị phá hủy nặng. Năm một nghìn chín trăm năm mươi chín, Nhà nước cho xây dựng lại để gìn giữ các di vật còn lại. Và tượng Phật A Di Đà vẫn còn ở đây.
Khi ra khỏi chính điện, các bạn sẽ thấy hàng linh thú đá đặt trước Tam Bảo. Theo báo Dân trí, bộ linh thú gồm mười con: sư tử, voi, tê giác, trâu và ngựa, mỗi loại hai con, đặt đối xứng. Những khối đá này không chỉ trang trí. Trong quan niệm Phật giáo cổ, linh thú bảo vệ không gian thiêng, canh giữ sự trang nghiêm của nơi thờ tự. Đứng giữa hai hàng linh thú ấy, các bạn đang đứng trong lòng một nghi lễ không gian mà người thời Lý đã dựng lên từ nghìn năm trước.
Tiếp tục đi sang khu vườn tháp.
Chùa Phật Tích hiện còn ba mươi tư tháp, gồm chín tháp đá xanh và hai mươi lăm tháp gạch, phần lớn được dựng vào thời Lê Trung Hưng. Giữa vườn tháp có ao rồng hình chữ nhật, kè đá chạm rồng và sóng nước. Vườn tháp là lớp ký ức của các vị sư đã từng trụ trì, tu hành và rồi an nghỉ tại đây. Mỗi ngọn tháp là một câu chuyện về sự truyền thừa. Đi chậm lại ở khu này, bởi vì đây là không gian của sự tĩnh lặng.
Và Phật Tích không chỉ có đá và tháp. Nơi này còn là không gian của truyền thuyết và lễ hội. Cục Di sản văn hóa ghi lại nhiều câu chuyện: Vương Chất, Từ Thức gặp tiên, Cao Biền xây tháp yểm bùa, hội xem hoa mẫu đơn chùa Phật Tích vào ngày mồng bốn tháng Giêng. Khi nghe những câu chuyện này, các bạn hãy hiểu đây là lớp văn hóa truyền miệng bồi đắp cho di tích qua nhiều thế hệ, không cần so sánh với niên đại hay quyết định xếp hạng. Truyền thuyết và sử liệu cùng tồn tại ở Phật Tích, làm giàu thêm cho nhau.
Nếu chân còn khỏe, cả nhà có thể đi lên khu tượng Phật mới trên núi Phật Tích, được khởi công năm hai nghìn lẻ tám. Từ trên núi nhìn xuống, tầm mắt mở ra cả một vùng làng xóm, đồng ruộng và dải sông Đuống xa xa.
Chùa Phật Tích là một trong những địa chỉ lịch sử Phật giáo sâu nhất của vùng Kinh Bắc. Đến đây không phải chỉ để tham quan, mà để ngồi yên một chút, cảm nhận sức nặng của thời gian đặt lên từng khối đá, từng viên gạch, và từng nếp nhà đã qua bao lần lửa khói và lại được dựng lên.