Chùa Phật Tích
Một pho tượng đá đã ngồi im lặng suốt gần một nghìn năm trên sườn một ngọn núi ở Bắc Ninh. Người ta gọi ngọn núi ấy là Non Tiên. Tên chữ của núi là Lạn Kha, hay núi Phật Tích, còn cái tên Non Tiên thì đến từ câu chuyện Từ Thức gặp tiên, một trong những truyền thuyết đẹp nhất vùng Kinh Bắc. Nhưng điều làm cho Non Tiên trở thành một địa danh thực sự quan trọng lại không phải truyền thuyết, mà là chính pho tượng ấy.
Cả nhà đang đứng tại Chùa Phật Tích, còn có tên chữ là Vạn Phúc, nghĩa là muôn phước lành. Di tích này được Thủ tướng Chính phủ công nhận là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt vào cuối năm hai nghìn mười bốn.
Câu chuyện của chùa bắt đầu từ rất xa. Sử liệu và di vật tìm thấy tại đây cho thấy Vạn Phúc tự đã có dấu tích từ khoảng thế kỷ thứ bảy đến thứ mười, tức là hơn một nghìn năm trước. Sang thời Lý, chùa trở thành quốc tự, nơi các vua Lý đặc biệt quan tâm. Trong khoảng những năm một nghìn không trăm năm mươi bảy đến một nghìn không trăm sáu mươi sáu, vua Lý Thánh Tông cho xây chùa Thiên Phúc và dựng tháp tại đây, và Phật Tích bước vào thời hưng thịnh. Cũng trong khoảng thời gian đó, pho tượng Phật A Di Đà, mà hôm nay vẫn còn ngồi trong chính điện, đã được tạo tác.
Hãy cùng đi vào, để nhìn tận mắt pho tượng nghìn năm ấy.
Trước khi vào khu chính điện, lối đi dẫn qua Tam quan và gác chuông. Chùa hiện được bố trí theo kiểu Nội công ngoại quốc, với mười một gian Tiền đường, ba gian Thiêu hương, năm gian Thượng điện và hai dãy hành lang. Một không gian hoàn chỉnh, uy nghiêm và yên tĩnh như lớp trầm tích của hàng trăm năm.
Bây giờ chúng ta dừng lại ở chính điện.
Trước mắt là tượng Phật A Di Đà. Không nói to, không chỉ tay, không so sánh với gì cả. Chỉ nhìn.
Tượng được tạc bằng đá xanh nguyên khối. Phần tượng và bệ, cộng lại cao gần ba mét. Bệ tượng trang trí cánh sen, sóng nước, rồng và mây lửa, những biểu tượng Phật giáo đặc trưng thời Lý. Pho tượng đã được công nhận là bảo vật quốc gia, một trong những tác phẩm điêu khắc Phật giáo tiêu biểu nhất của nghệ thuật Đại Việt thời Lý.
Nghìn năm là bao lâu? Đó là khoảng thời gian từ khi tượng này được tạo tác đến hôm nay, khi chúng ta đứng trước nó. Mười thế kỷ đã qua, bao triều đại thay nhau, chùa bị phá rồi được dựng lại, mà pho tượng đá vẫn còn đó, lặng lẽ như ngày đầu. Trong chiến tranh chống Pháp, từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín đến một nghìn chín trăm năm mươi hai, chùa bị phá hủy nặng. Năm một nghìn chín trăm năm mươi chín, Nhà nước cho xây dựng lại để gìn giữ các di vật còn lại. Và tượng Phật A Di Đà vẫn còn ở đây.
Ra khỏi chính điện là gặp hàng linh thú đá đặt trước Tam Bảo. Bộ linh thú gồm mười con: sư tử, voi, tê giác, trâu và ngựa, mỗi loại hai con, đặt đối xứng. Những khối đá này không chỉ trang trí. Mỗi con nằm trên một bệ hoa sen, và trong quan niệm nhà Phật, mỗi loài mang một ý nghĩa riêng, như sư tử là sức mạnh hộ trì Phật pháp. Đứng giữa hai hàng linh thú ấy là đứng trong lòng một không gian nghi lễ mà người thời Lý đã dựng lên từ nghìn năm trước.
Tiếp tục đi sang khu vườn tháp.
Chùa Phật Tích hiện còn ba mươi tư tháp, gồm chín tháp đá xanh và hai mươi lăm tháp gạch, phần lớn được dựng vào thời Lê Trung Hưng. Giữa vườn tháp có ao rồng hình chữ nhật, kè đá chạm rồng và sóng nước. Vườn tháp là lớp ký ức của các vị sư đã từng trụ trì, tu hành và rồi an nghỉ tại đây. Mỗi ngọn tháp là một câu chuyện về sự truyền thừa. Đi chậm lại ở khu này, bởi vì đây là không gian của sự tĩnh lặng.
Phật Tích còn có những câu chuyện người ta kể bằng miệng, đời này truyền sang đời khác. Có chuyện Vương Chất, có chuyện Từ Thức gặp tiên, có chuyện Cao Biền xây tháp yểm bùa. Và có cả một lễ hội rất riêng: ngày mồng bốn tháng Giêng, người ta về chùa Phật Tích dự hội xem hoa mẫu đơn. Truyền thuyết và sử liệu cùng tồn tại ở Phật Tích, làm giàu thêm cho nhau.
Nếu chân còn khỏe, cả nhà có thể đi lên khu tượng Phật mới trên núi Phật Tích, được khởi công năm hai nghìn lẻ tám. Từ trên núi nhìn xuống, tầm mắt mở ra cả một vùng làng xóm, đồng ruộng và dải sông Đuống xa xa.
Đến Phật Tích thì đừng vội. Hãy ngồi yên một chút, để cảm nhận sức nặng của thời gian đặt lên từng khối đá, từng viên gạch, và từng nếp nhà đã qua bao lần lửa khói rồi lại được dựng lên. Trước khi về, ngoái nhìn chính điện thêm một lần. Pho tượng đá xanh vẫn ngồi đó, lặng im như suốt gần một nghìn năm qua.