Chùa Tây An
Trước khi bước vào cụm di tích Núi Sam, có một ngôi chùa mà không ít người dừng lại rất lâu chỉ vì ba cái mái vòm màu sắc sặc sỡ nhô lên giữa trời xanh, trông khác hẳn những chùa Việt quen mắt ở đồng bằng Nam Bộ. Đó là Chùa Tây An.
Theo tài liệu phát thanh của Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Sam, Chùa Tây An, còn gọi là Tây An tự hay Tây An cổ tự, tọa lạc tại ngã ba dưới chân Núi Sam, thuộc Khu du lịch quốc gia Núi Sam, thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang. Chùa được xây dựng từ năm một nghìn tám trăm bốn mươi bảy, do Tổng đốc An Hà Doãn Uẩn đứng ra xây dựng. Cái tên Tây An tự, theo cách diễn giải của Ban Quản lý, mang hàm ý trấn yên bờ cõi phía Tây, gợi lại bối cảnh Tây Nam Bộ thế kỷ mười chín đầy sóng gió. Đến năm một nghìn chín trăm tám mươi, chùa được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, xứng đáng với giá trị đặc sắc mà hàng trăm năm qua nơi này vun đắp.
Nhìn từ xa, thứ đầu tiên thu hút mắt người là ba cổ lầu nóc tròn hình củ hành. Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Sam mô tả đây là kiến trúc kết hợp giữa phong cách nghệ thuật Ấn Độ và kiến trúc cổ dân tộc, màu sắc sặc sỡ nhưng hài hòa. Cả nhà có thể thấy ngay sự khác biệt: thay vì mái cong truyền thống, ba cổ lầu cao vươn lên với mái tròn kiểu Ấn Hồi, nhìn rất lạ mà rất đẹp. Lớp kiến trúc này không phải ban đầu; theo tài liệu phát thanh của Ban Quản lý, năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, Hòa thượng Thích Bửu Thọ mới cho xây dựng lại ba cổ lầu nóc tròn, mặt chính và ngôi chính điện theo dáng vẻ như ngày nay.
Đặt chân vào sân chùa, cả nhà sẽ thấy ngay hai tượng voi bằng xi măng lớn đứng hai bên lối vào, một voi trắng sáu ngà và một voi đen hai ngà, theo mô tả của Ban Quản lý. Đây là chi tiết đặc biệt không phải chùa nào ở đồng bằng cũng có, gắn với lớp ảnh hưởng văn hóa Phật giáo Nam truyền và tín ngưỡng Ấn Độ giáo trong kiến trúc chùa.
Bên trong chánh điện, theo nguồn Ban Quản lý, tượng Phật Thích Ca lớn ngự ở trung tâm; chung quanh là các tượng Quan Âm, Tam Thế Phật, Đại Thế Chí, các vị Bồ tát, La Hán, Bát bộ kim cang và Tam hoàng ngũ đế. Hệ tượng trong chùa được mô tả là đa số làm bằng danh mộc, chạm trổ công phu, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thế kỷ mười chín. Khi đi qua từng tượng, nếu để ý, cả nhà sẽ thấy sự pha trộn thú vị: vừa có hệ tượng Phật giáo Bắc truyền quen thuộc, vừa có những chi tiết trang trí gợi nhớ dấu ấn Ấn Độ và Nam Bộ cùng lúc.
Ngoài vẻ đẹp kiến trúc và mỹ thuật, Chùa Tây An còn gắn với một nhân vật lịch sử tôn giáo đặc biệt. Theo Ban Quản lý, Pháp Tạng thiền sư, tức Phật Thầy Tây An, người khai sáng giáo phái Bửu Sơn Kỳ Hương, đã được đưa đến chùa trong thời kỳ Thiền sư Hải Tịnh Nguyễn Văn Giác trụ trì đời đầu và được ngài thu nhận. Câu chuyện này làm cho ngôi chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là chứng nhân của những dòng tín ngưỡng đặc sắc nhất vùng Tây Nam Bộ.
Phía sau chánh điện, Ban Quản lý nêu có khu thờ các vị sư trụ trì Chùa Tây An, và bên hông chùa có dãy bảo tháp của các vị sư qua các đời. Đây là phần ít được khách chú ý nhưng lại mang một tầng lịch sử riêng, kể về những con người âm thầm gìn giữ ngôi chùa qua bao nhiêu thập kỷ.
Nằm trong cụm Khu du lịch quốc gia Núi Sam, Chùa Tây An thường được kết nối với Miếu Bà Chúa Xứ, Lăng Thoại Ngọc Hầu và Chùa Phước Điền, tức Chùa Hang, thành một tuyến tham quan và hành hương rất hoàn chỉnh. Tuyến xe điện số không hai của khu du lịch nối liền cả bốn điểm đó trong một hành trình liên tục.
Dù đến với Chùa Tây An theo lòng hành hương, hay chỉ đơn giản là tò mò với ba cái mái vòm kỳ lạ nhô lên giữa vùng đất Châu Đốc, cả nhà sẽ mang về một ấn tượng khó quên. Đây là một ngôi chùa mà kiến trúc tự nó đã là một câu chuyện về sự giao thoa văn hóa, về lịch sử vùng biên, và về những con người đã dày công gìn giữ nơi này qua gần hai trăm năm.