Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam
Tháng tư âm lịch mỗi năm, hàng triệu người hành hương từ khắp miền Nam kéo về một chân núi nhỏ ở Châu Đốc, An Giang. Họ đến để gặp Bà.
Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam là một trong những điểm hành hương lớn nhất Việt Nam. Điểm đặc biệt không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở tính chất của nó: đây là một không gian tín ngưỡng sống, không phải di tích ngủ yên. Người dân đến đây không chỉ để tham quan mà để thực sự dâng hương, cầu an, và nói chuyện với Bà theo cách của họ.
Bà Chúa Xứ là vị Mẫu thần bảo hộ vùng đất Châu Đốc, hiện thân của khát vọng được che chở, bình an, sức khỏe và tài lộc. Người ta đến gặp Bà không chỉ vào mùa lễ mà quanh năm, mỗi lần qua vùng là ghé vào thắp một nén nhang, nói vài lời thầm.
Truyền thuyết kể rằng tượng Bà được tìm thấy và thỉnh xuống từ đỉnh Núi Sam trước thế kỷ mười tám. Cả nhà hãy lắng nghe câu chuyện như chính cộng đồng nơi đây đã lưu truyền, vì đó là linh hồn của vùng đất này.
Miếu Bà được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm một nghìn chín trăm tám mươi. Kiến trúc nổi bật với mái cong nhiều tầng lợp ngói xanh, cửa gỗ chạm trổ và chính điện cao rộng. Bước vào bên trong, cả nhà sẽ thấy tượng Bà ngự giữa chính điện, trong làn khói nhang và ánh đèn chập chờn, nơi đông đúc nhất vào mùa lễ hội.
Điểm nổi bật nhất của Miếu Bà là Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam. Lễ hội diễn ra từ ngày hai mươi hai đến hai mươi bảy tháng tư âm lịch, trong Miếu Bà và tại khu vực bệ đá thờ Bà trên Núi Sam. Đây là nơi cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm và Hoa ở Châu Đốc cùng nhau dâng lên lòng biết ơn Mẹ Đất, Mẹ Xứ sở qua những nghi thức tâm linh và diễn xướng nghệ thuật đã truyền đời.
Chuỗi nghi lễ chính gồm lễ phục hiện rước tượng Bà, lễ tắm Bà còn gọi là lễ Mộc Dục, lễ túc yết và xây chầu, lễ chánh tế và lễ hồi sắc. Lễ tắm Bà diễn ra vào đêm hai mươi ba, rạng sáng hai mươi bốn tháng tư âm lịch, với nghi thức tắm rửa và thay y áo mới cho tượng Bà. Đây là nghi lễ đặc biệt mà người hành hương đến từ rất xa để được chứng kiến.
Điều làm lễ hội này vang danh ra thế giới là sự ghi danh của UNESCO. Ngày bốn tháng mười hai năm hai nghìn hai mươi tư, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó là danh hiệu thuộc về lễ hội, không phải toàn bộ cảnh quan ngọn núi. Nghĩa là chính cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm và Hoa ở Châu Đốc, với từng nghi lễ họ giữ gìn, đã được cả nhân loại nhìn nhận. Trước đó, năm hai nghìn mười bốn, lễ hội đã được Bộ Văn hóa đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Quanh Miếu Bà còn cả một quần thể di tích cấp quốc gia dưới chân Núi Sam. Có Lăng Thoại Ngọc Hầu trang nghiêm, có chùa Tây An mái cong rực rỡ, và chùa Phước Điền nép vào sườn núi mà người ta quen gọi là chùa Hang. Đứng giữa những mái ngói cũ ấy, cả nhà như nghe được nhiều lớp văn hóa của vùng biên Tây Nam cùng cất tiếng một lúc.
Hãy hình dung một buổi tối tháng tư âm lịch ở chân Núi Sam. Khói nhang bay mờ trước chính điện, ánh nến lung linh trên mái ngói xanh, và dòng người từ khắp miền Nam vẫn nối nhau bước tới. Trong đêm tắm Bà, người ta lặng đi, mắt hướng về tượng Bà như hướng về một người mẹ của cả vùng đất. Đó là khoảnh khắc khiến ai một lần đặt chân tới đây cũng muốn quay lại, để được đứng giữa biển người mà nghe lòng mình thật bình yên.