Chùa Thiên Tượng – Hoan Châu đệ nhị danh thắng
Có những ngôi chùa đứng vững không phải vì được bảo vệ hoàn toàn, mà vì mỗi lần bị phá thì lại được dựng lên. Chùa Thiên Tượng trên núi Hồng Lĩnh là một trong những ngôi chùa như vậy.
Cả nhà đang ở phường Trung Lương, thị xã Hồng Lĩnh. Phía trên kia, nơi núi Thiên Tượng thuộc dãy Hồng Lĩnh vươn lên, là Chùa Thiên Tượng, một cổ tự đứng trên thế đất "tiền thủy hậu sơn" từ thời nhà Trần, thế kỷ mười bốn. Trang thông tin phường Trung Lương ghi chùa có lịch sử hơn sáu trăm năm, từng được xếp trong danh mục các cổ tự trên đất nước Việt Nam từ thời Trần đến thời Lê Nguyễn.
Tên chùa mang hình tượng voi trời: Thiên Tượng, tức voi ở cõi trời. Báo Hà Tĩnh dẫn truyền thuyết kể rằng Hòa thượng Thích Khuông Lộ, người khai sơn chùa, mơ thấy voi trắng, sáng ra thấy dấu chân và một khối đá giống hình voi, bèn chọn vùng đất đó dựng chùa. Đây là truyền thuyết, lớp kể dân gian làm phong phú thêm câu chuyện về ngôi chùa cổ. Khi nghe kể, cả nhà hiểu đó là huyền tích, không phải biên bản lịch sử.
Điều lịch sử hơn và có nguồn hơn là câu chuyện về những lần chùa bị phá và được dựng lại. Năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm, chùa bị thực dân Pháp phóng hỏa. Năm một nghìn chín trăm lẻ một, Tổng đốc An Tĩnh Đào Tấn cho trùng tu, tôn tạo lại. Rồi vào thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh từ năm một nghìn chín trăm ba mươi đến năm một nghìn chín trăm ba mươi mốt, chùa lại bị phá hoại. Mãi đến thập niên một nghìn chín trăm chín mươi, nhân dân và phật tử mới góp công trùng tu lại một lần nữa.
Bốn lần: xây, phá, trùng tu, lại phá, lại trùng tu. Chùa Thiên Tượng không sụp đổ vì cộng đồng không bỏ đi. Đó là lý do năm hai nghìn lẻ bốn, Nhà nước công nhận đây là Di tích danh thắng quốc gia.
Báo Hà Tĩnh mô tả bố cục kiến trúc chùa theo lối chữ công, gồm tòa Thượng Tịnh, tòa Hạ Tịnh, Nhà tăng và Nhà thờ Đạt ma sư tổ. Tại Hạ Tịnh có ban thờ Tam Bảo. Trên mặt tiền tòa Thượng Tịnh có ba chữ "Thiên Tượng Tự". Tháp Tổ Hòa thượng Thích Khuông Lộ cũng nằm trong khuôn viên chùa.
Chùa Thiên Tượng từng được người xưa gọi là "Hoan Châu đệ nhị danh thắng", tức danh thắng đứng thứ hai của đất Hoan Châu xưa, sau chùa Hương Tích ở huyện Can Lộc. Đó là đánh giá trong văn hóa và báo chí địa phương, không phải danh hiệu hành chính hay xếp hạng chính thức.
Một điều đáng chú ý trong lịch sử chùa: đầu thế kỷ mười bảy, Thiền sư Chuyết Công người Trung Hoa cùng đệ tử đi qua vùng Hồng Lĩnh, thấy cảnh núi tĩnh mịch nên dừng tu tập tại chùa Thiên Tượng gần ba năm, trước khi ra Bắc và lập dòng Thiền Lâm Tế ở đàng ngoài. Điều đó cho thấy Chùa Thiên Tượng không chỉ là chùa làng địa phương, mà từng có dấu chân của những vị thiền sư trong mạch lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Bên cạnh chùa, cả nhà có thể kết nối tham quan hồ Thiên Tượng và suối Tiên cũng nằm trong vùng này. Trang phường Trung Lương giới thiệu ba điểm đó tạo thành quần thể văn hóa du lịch của thị xã Hồng Lĩnh.
Chùa Thiên Tượng là nơi thiên nhiên Hồng Lĩnh và tâm linh cộng đồng gặp nhau trên một đỉnh núi. Sáu trăm năm tuổi, bốn lần trải qua biến cố, ngôi chùa vẫn đứng đây. Câu chuyện đó, dù không cần truyền thuyết voi trắng nào thêm vào, vẫn đủ để khiến ta đứng lại suy nghĩ một lúc trước khi bước vào.