Đền Chế Thắng Phu Nhân Nguyễn Thị Bích Châu
Có những câu chuyện lịch sử không cần phải thêm thắt gì mới trở nên đáng nhớ. Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Bích Châu là một trong số đó.
Cả nhà đang ở vùng nam Hà Tĩnh, gần cửa biển Kỳ Ninh. Cách Quốc lộ 1 khoảng mười tám cây số về phía đông, có ngôi đền nhìn ra phía biển. Đó là Đền Chế Thắng Phu Nhân Nguyễn Thị Bích Châu, còn được người địa phương gọi là đền Hải Khẩu hoặc đền Bà Hải.
Nhân vật được thờ ở đây là Nguyễn Thị Bích Châu, người sống vào cuối thế kỷ mười bốn, thời nhà Trần. Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Hà Tĩnh, bà tên thật là Nguyễn Cơ, tự Bích Châu, quê ở xã Bảo Lộc, Hải Hậu, Nam Định. Khi trưởng thành, bà được vua Trần Duệ Tông tuyển vào cung, sau được phong quý phi.
Điều làm bà Bích Châu nổi bật không phải vì sắc đẹp hay sự sủng ái, mà là ở bản "Kê minh thập sách". Đó là bản dâng vua gồm mười điều trị nước an dân, viết trong bối cảnh triều đình nhà Trần đang nhiều rối ren. Nguồn Hà Tĩnh ghi bà dâng lên vua Trần Duệ Tông bản sách đó, với hy vọng nhà vua điều chỉnh đường lối. Một người phụ nữ trong cung đình, dám đặt bút viết về việc trị quốc, đó là điều không phổ biến trong xã hội phong kiến.
Nhưng vua Trần Duệ Tông có tham vọng quân sự. Năm một nghìn ba trăm bảy mươi bảy, nhà vua đem quân đi đánh Chiêm Thành. Bà Bích Châu xin được đi theo hộ giá. Trong trận chiến, bà bị trúng tên độc và mất vào giờ Tý ngày mười một tháng hai năm đó. Linh cữu bà được đưa về Thăng Long theo đường biển, nhưng khi đến cửa biển Kỳ Ninh thì trời nổi mưa to gió lớn, thuyền không đi tiếp được. Triều đình cho an táng tại đây và lập miếu thờ, để nhân dân địa phương hương khói.
Gần một thế kỷ sau, năm một nghìn bốn trăm bảy mươi, vua Lê Thánh Tông đem quân đánh Chiêm Thành, khi qua cửa biển Kỳ Ninh đã nghe câu chuyện về bà Bích Châu. Nguồn Hà Tĩnh ghi vua đề tặng bốn chữ "Nữ trung hào kiệt", tức người tài giỏi bậc nhất trong số phụ nữ. Sau khi thắng trận trở về, vua hạ chiếu lập đền, cấp ruộng tế và sắc phong bà là Chế Thắng. Từ đó, ngôi đền mang tên Chế Thắng Phu Nhân Nguyễn Thị Bích Châu.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, Bộ Văn hóa Thông tin công nhận đây là Di tích lịch sử và Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia.
Đến thăm đền hôm nay, cả nhà có thể thấy bia đá "Kê minh thập sách" được đặt trước cổng đền trong đợt tôn tạo năm hai nghìn không trăm mười tám. Khu hạ điện có trang trí "lưỡng long chầu nguyệt" và bức hoành phi sơn son thếp vàng đề chữ "Thánh Đức Lưu Phương". Ba gian thờ các tướng lĩnh bảo vệ Chế Thắng phu nhân được xây mới trong cùng đợt tôn tạo đó.
Lễ giỗ hằng năm diễn ra vào ngày mười một và mười hai tháng hai âm lịch, thu hút rất đông khách hành hương từ khắp nơi. Hà Tĩnh TV ghi từ mồng một Tết đến thời điểm tháng đầu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, đền đã đón hơn sáu vạn lượt khách. Trong dịp lễ giỗ, phường Hải Ninh tổ chức nghi thức thả hoa đăng trên sông Vịnh để tưởng nhớ bà; Báo Hà Tĩnh năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu ghi có năm nghìn hoa đăng được thả trong dịp kỷ niệm sáu trăm bốn mươi chín năm ngày bà mất.
Câu chuyện của Nguyễn Thị Bích Châu gói gọn trong bốn chữ mà vua Lê Thánh Tông tặng: Nữ trung hào kiệt. Không phải huyền tích, không phải phóng đại. Đó là tên do người đời sau đặt, sau khi đã biết đủ về cuộc đời bà. Và ngôi đền ở cửa biển Kỳ Ninh, sáu trăm mấy mươi năm sau, vẫn còn đó để nhắc lại điều đó.