Đèo Ngang
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà.
Cả nhà nào đã từng học thuộc lòng bài thơ Qua Đèo Ngang, câu đầu ấy chắc không quên. Bà Huyện Thanh Quan, một nữ sĩ tài danh của Việt Nam, đã đứng ở cung đèo này vào một buổi chiều, nhìn xuống, cảm thấy sự trống vắng của kẻ tha hương, và viết nên bài thơ nổi tiếng nhất về nỗi cô đơn trong văn học cổ điển Việt Nam.
Hôm nay cả nhà đang đứng ở cùng một cung đèo đó.
Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, là ranh giới tự nhiên giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình. Dãy Hoành Sơn là nhánh núi chạy từ dãy Trường Sơn ra biển, và đây là điểm mà núi gần biển nhất, tạo thành một khe hẹp, địa thế hiểm yếu. Cung đèo dài khoảng sáu cây số, cao khoảng hai trăm năm mươi mét so với mực nước biển. Nhiều khúc cua, nhiều đoạn dốc.
Trên đỉnh đèo có Hoành Sơn Quan. Cả nhà sẽ thấy cổng đá cổ với ba chữ Hán khắc phía trên: Hoành Sơn Quan. Đây là công trình được lập vào năm một nghìn tám trăm ba mươi ba, năm Minh Mạng thứ mười bốn. Bảo tàng Hà Tĩnh dẫn Đại Nam thực lục cho biết triều đình điều ba trăm binh lính từ Quảng Bình và Hà Tĩnh đến xây dựng, công trình hoàn thành trong một tháng. Sau đó, một suất đội và hai mươi lính Quảng Bình được phái đến đóng giữ, thay phiên mỗi tháng.
Vua Minh Mạng xây cửa ải này để kiểm soát người qua lại trên tuyến đường thiên lý Bắc Nam. Sử liệu triều Nguyễn ghi: cửa ải lập để xét hỏi quân gian và làm đồn phân phòng. Đây không phải biên giới quốc gia theo nghĩa hiện đại, mà là điểm kiểm soát giao thông quan trọng trên tuyến đường xuyên Việt.
Đứng từ khu vực Hoành Sơn Quan nhìn về phía Hà Tĩnh, cả nhà thấy vùng Kỳ Nam bên dưới: ruộng đồng, núi đồi, và xa xa là biển. Nhìn về phía khác là không gian phía nam, bắt đầu đất Quảng Bình. Đây là điểm mà suốt nhiều thế kỷ, bất kỳ ai đi từ bắc vào nam hoặc từ nam ra bắc đều phải qua, đều phải dừng lại ở cửa ải này.
Và rất nhiều người trong số họ đã có những cảm xúc rất giống Bà Huyện Thanh Quan: đứng ở đây, nhìn mênh mông núi biển, cảm thấy bé nhỏ, cảm thấy xa nhà, cảm thấy một nỗi gì không tên.
Hiện nay, phần lớn giao thông hiện đại không đi qua đèo mà qua hầm. Hầm đường bộ qua Đèo Ngang được đưa vào sử dụng ngày hai mươi mốt tháng Tám năm hai nghìn lẻ bốn, với chiều dài toàn tuyến hai nghìn một trăm năm mươi sáu mét và phần hầm dài bốn trăm chín mươi lăm mét. Nhờ hầm này, giao thông không còn phụ thuộc vào điều kiện thời tiết và địa hình đèo dốc.
Đèo Ngang không có gì hoành tráng. Không phải điểm du lịch đông đúc. Nhưng ai một lần dừng lại trên đỉnh đèo, đứng bên những phiến đá rêu phong của Hoành Sơn Quan, nhìn sang hai phía núi biển mênh mông, sẽ hiểu vì sao con đèo nhỏ này lại đi vào thơ, vào sử, và ở lại trong lòng người mãi như vậy.