Hồ Kẻ Gỗ
Có những công trình được làm bằng tiền và máy móc. Và có những công trình được làm bằng người.
Ngày hai mươi sáu tháng ba năm một nghìn chín trăm bảy mươi sáu, đất nước vừa thống nhất chưa đầy một năm, hàng vạn người dân Hà Tĩnh đổ về vùng đất phía tây nam thành phố. Họ đến đây không phải để tham quan, mà để xây một cái hồ. Chặn dòng sông Rào Cái, đắp đập, đào kênh, san đồi. Suốt bốn năm, họ làm bằng tay, bằng vai, bằng cuốc và xe cút kít.
Ngày hai mươi sáu tháng ba năm một nghìn chín trăm tám mươi, đúng bốn năm sau ngày khởi công, hồ Kẻ Gỗ chính thức hoàn thành.
Hôm nay cả nhà đang đứng trước mặt nước của cái hồ đó.
Hồ Kẻ Gỗ nằm cách trung tâm thành phố Hà Tĩnh khoảng hai mươi cây số về phía tây nam, trải rộng trên địa bàn ba huyện Cẩm Xuyên, Kỳ Anh và Hương Khê. Dung tích thiết kế ba trăm bốn mươi lăm triệu mét khối nước. Hệ thống thủy lợi từ hồ này bảo đảm nguồn nước tưới cho hơn hai mươi sáu nghìn héc ta đất nông nghiệp, đồng thời cấp nước sinh hoạt và công nghiệp, và góp phần cắt giảm lũ cho vùng hạ du mỗi mùa mưa.
Đây là hồ chứa nước thủy lợi lớn thứ hai của Hà Tĩnh.
Nhưng Kẻ Gỗ không chỉ là một công trình kỹ thuật. Bao quanh lòng hồ và trải rộng về phía tây là Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia vùng rừng hồ Kẻ Gỗ, được Thủ tướng Chính phủ xác lập năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, với tổng diện tích hai mươi tư nghìn tám trăm lẻ một héc ta. Nguồn du lịch nhà nước mô tả khu bảo tồn có hệ động thực vật phong phú, đa dạng.
Khi đứng ở đây nhìn ra, cả nhà thấy mặt nước rộng mênh mông, đồi núi xanh ôm quanh, rừng thứ cấp và cây bụi trên các triền đồi, và bầu trời phản chiếu xuống lòng hồ. Đây là cảnh sinh thái điển hình của vùng hồ chứa miền Trung.
Hồ Kẻ Gỗ còn đi vào thơ ca và âm nhạc Việt Nam. Cả nhà có thể đã nghe qua bài hát Người đi xây hồ Kẻ Gỗ, bài hát gắn với ký ức xây dựng hồ của người dân Hà Tĩnh sau ngày thống nhất.
Hồ Kẻ Gỗ là nơi giao nhau của ba thứ: lịch sử lao động tập thể của người Hà Tĩnh sau ngày thống nhất, vai trò thực tiễn của một công trình thủy lợi đang nuôi sống hàng chục nghìn héc ta lúa, và vẻ đẹp sinh thái của mặt nước và rừng xanh vây quanh.
Ít nơi nào ở miền Trung có cả ba điều đó trong một khung cảnh. Và cái hồ này, cả nhà biết không, được xây bằng tay và cuốc và vai người, bởi những người dân Hà Tĩnh chưa kịp nghỉ sau chiến tranh đã lại cầm cuốc lên đắp đập. Mặt nước hôm nay phẳng lặng và xanh mênh mông, nhưng dưới đó là bốn năm mồ hôi của hàng vạn con người.